Aan kinderen wordt grof geld verdiend. Wie betaalt de rekening? Moeders en wanhopige wensouders

Dat er ongelijkheid bestaat tussen mannen en vrouwen op de werkvloer wist voormalig Zuidas-consultant Sophie van Gool wel. Ze had nota bene een boek geschreven over de loonkloof, Waarom vrouwen minder verdienen. Maar toen ze zelf moeder werd, vier jaar geleden, ging er toch weer een nieuwe wereld voor haar open: die van de moedereconomie, waarin iedereen verdient aan kinderen, behalve hun moeders. 

"Als je zelf geen kinderen hebt sta je daar niet zo bij stil. Het blijft allemaal vrij onzichtbaar en onderbelicht, maar toen ik er zelf mee te maken kreeg, viel ik van de ene verbazing in de andere."

De kinderwagens van 2000 euro, de draagzakken van 800 euro en de wiegende babybedjes van 1400 euro vindt ze nog tot daaraan toe. "Die zijn redelijk onschuldig, want daarbij heb je als ouder genoeg alternatieven." Maar bij de peperdure kinderopvang wordt het al kwalijker. 

Duurste opvang van Europa

"Iedere werkende ouder is daarvan afhankelijk. De kinderopvang in Nederland is een van de duurste van Europa. De kwaliteit is ook hoog en goede opvang mag wat kosten, maar degenen die er nu vooral beter van worden, zijn de grote investeerders die schuilgaan achter aanbieders als Partou. 

De leidsters – het zijn voornamelijk vrouwen – die er werken krijgen iets boven het minimumloon betaald als ze er beginnen, terwijl de bedrijven, waar bijna alleen maar mannen werken, enorme winsten maken. Ondertussen wordt tweederde daarvan betaald uit belastinggeld."

Al vóór de conceptie verdienen bedrijven goed geld aan wensouders. De vruchtbaarheids- en voortplantingsmarkt groeit en groeit. Steeds meer vrouwen laten hun eicellen invriezen – ook als daar geen medische indicatie voor is –, steeds meer baby’s worden geboren dankzij ivf. Internationaal worden zaad- en eicellen verhandeld en worden draagmoeders betaald voor hun diensten. De kinderwens wordt zo steeds commerciëler, ziet Van Gool. 

"De vraag naar social freezing stijgt. Steeds meer vrouwen ondergaan een medische ingreep die zonder medische indicatie al gauw zo’n 10 duizend euro kost en die niet zonder risico’s is. Terwijl in veel gevallen de eicellen uiteindelijk niet worden gebruikt." 

In Nederland wordt tot nu toe maar een kwart van de ingevroren eicellen opgehaald, schrijft ze in haar boek. Voor die opslag moet ook worden betaald. In Nederland is dat zo’n 150 euro per jaar, maar in de VS gelden niet de strenge regels die hier gelden en kunnen klinieken flinke bedragen vragen. Wensouders betalen toch wel; ze zijn ervan afhankelijk.

Zaad van Deense spermabanken

Ook in zaaddonatie gaan grote bedragen om. In Nederland is het sinds 2004 niet meer toegestaan om anoniem zaad te doneren. Sindsdien is er een tekort aan donoren en hebben Nederlandse spermabanken wachtlijsten van twee tot drie jaar. 

Bovendien kun je in Nederland niet je eigen donor kiezen. Veel wensouders wijken daarom uit naar het buitenland. Tweederde van de Nederlandse donorkinderen wordt momenteel verwekt met zaad van Deense spermabanken als Cryos International. "Dat is net een datingsite, waar je profielen langs kunt gaan en kunt selecteren op kleur ogen, lengte en muzieksmaak", zegt Van Gool.

Van de donoren zijn alleen baby- en kinderfoto’s te zien. Wil je een foto van de donor als volwassene zien? Dan kost je dat 149 euro extra. Voor 185 euro heb je een rietje van een anonieme donor met de laagst gemeten zaadkwaliteit. Maar bestel je vanuit Nederland, dan is het verplicht om te weten wie er heeft gedoneerd. Dat is een stuk duurder. 

Kies je voor een niet-anonieme donor met het meest uitgebreide profiel en de beste zaadkwaliteit, dan betaal je 2535 euro voor een rietje. En daar komen de verzendkosten van 95 tot 672 euro nog bovenop. Wil je een exclusieve donor die slechts aan één gezin zal doneren, dan tel je 45.000 euro neer.

Wie er daadwerkelijk schuilgaat achter de profielen en of het zaad dat je krijgt toegestuurd echt van degene is die jij hebt geselecteerd, is moeilijk te verifiëren, zegt Van Gool. Over ethische bezwaren wordt ook te snel heen gestapt, vindt ze. "Het gaat om het begin van potentiële mensenlevens, waarvan je de 'bouwstenen' online in je mandje stopt en afrekent met iDeal. Moeten we dat willen, genetisch materiaal verhandelen? Deze bedrijven zeggen dat ze zich aan de nationale regels houden, waar je maar op moet vertrouwen. 

Ernstige genetische afwijking

In Nederland mag een donor maximaal 12 gezinnen helpen. Maar als je het maximum van alle landen in Europa bij elkaar optelt, kan een donor nog steeds honderden kinderen verwekken." Dat kan grote gevolgen hebben: onlangs berichtte Nieuwsuur nog over een Deense donor met een ernstige genetische afwijking die bijna 200 kinderen bleek te hebben verwekt in Europa. Enkele van die kinderen zijn al overleden als gevolg van de afwijking.

"En dan hebben we het nog niet eens over wat het betekent voor een kind om op deze manier te worden verwekt, en wat het betekent voor hun identiteit. Ik heb volwassen donorkinderen gesproken die er moeite mee hebben dat ze niet weten hoeveel broers en zussen ze hebben, en of ze die misschien al zijn tegengekomen zonder dat ze het wisten. Er zitten veel ingewikkelde vragen aan die best wel onderbelicht blijven."

Ouders als ideale klanten

Ouders en wensouders zijn voor bedrijven de ideale klanten, omdat ze wanhopig zijn, beseft Van Gool. "Wanhopig in hun kinderwens, wanhopig omdat hun kind niet slaapt of niet eet. Iedere ouder wil het beste en veiligste voor zijn kind, en daar spelen bedrijven handig op in. Het enige wat niet commercieel is, is het onbetaalde werk dat vooral moeders doen. Die zorgtaken worden gezien als iets wat je toch uit liefde doet, wat je als vrouw zelf wíl. Terwijl je daar lang niet altijd een keuze in hebt en de hele samenleving het nodig heeft dat ouders – en in de praktijk zijn het vooral moeders – dat doen en blijven doen."

Vrouwen gaan er financieel vaak op achteruit nadat ze kinderen hebben gekregen. In Nederland daalt het inkomen van vrouwen na de geboorte van hun eerste kind met gemiddeld 35 procent, blijkt uit onderzoek van het CBS. Ze gaan soms noodgedwongen minder werken, waardoor ze een lager inkomen hebben, afhankelijker zijn van hun partner en minder pensioen opbouwen. Bovendien daalt het uurloon van vrouwen, of stijgt het minder dan dat van collega’s zonder kinderen, schrijft Van Gool in haar boek. 

Van die zogenoemde babyboete hebben vaders geen last; die gaan er soms zelfs op vooruit, omdat ze na de geboorte méér gaan werken om de verloren werkuren van moeder te compenseren.

Momfluencers

Een van de weinige categorieën moeders die er wél financieel op vooruitgaan na het krijgen van kinderen, zijn de zogeheten momfluencers. Van Gool bekijkt ze met een mengeling van bewondering en ergernis. 

"Aan de ene kant denk ik: good for you, jullie zijn erin geslaagd om te verdienen aan wat zoveel andere moeders onbetaald doen. Maar het is ook een rare business. Deze succesvolle zakenvrouwen laten een supertraditioneel en stereotiep vrouwbeeld zien. Sommigen zetten hun kinderen bovendien op een kwalijke manier in. Kinderarbeid is verboden, maar hoe zit dat als je kinderen inzet voor reclame?"

Moeilijker nog vindt ze de privacy. "Je kunt wel een zonnetje voor het gezicht van je kind plakken, maar al die details die je deelt over de zindelijksheidstrainingen van Pietje en de driftbuien van Saartje blijven voor altijd op internet staan. 

Hoe is dat voor je kind als hij straks op de middelbare school zit, of over twintig jaar ergens gaat solliciteren? En ja, misschien wil je kind er zelf heel graag op, maar kinderen willen wel meer dingen die we niet toestaan omdat we ze ertegen moeten beschermen." De overheid mag op dit gebied wel wat meer ingrijpen, vindt Van Gool. 

Overgeleverd aan commerciële bedrijven 

En niet alleen op dit gebied. Zo moet de kinderopvang echt anders, vindt ze. "In het algemeen zou de zorg voor kinderen moeten worden gezien als iets van het collectief. We hebben het allemaal nodig dat er kinderen worden geboren, alleen al economisch gezien, om de maatschappij draaiende te houden. Dan is het raar dat de rekening alleen bij moeders wordt gelegd. 

Kinderen kunnen gratis naar de basisschool, maar van 3 tot 6 uur ben je ineens overgeleverd aan commerciële bedrijven die veel geld vragen om ze op te vangen. En ook totdat ze naar school gaan ben je daarvan afhankelijk. Onderwijs kost ook veel geld, maar daar zie je de rekening niet van omdat we hebben besloten daar met z’n allen in te investeren. Dat zouden we ook met de kinderopvang moeten doen. Iedereen is daar uiteindelijk bij gebaat.”

Er zijn al plannen om de kinderopvang gratis te maken, maar Van Gool heeft daar nog een hard hoofd in. "Eerst zien dan geloven. Het is al een paar keer uitgesteld en dat belooft niet veel goeds. Aan het stelsel verandert fundamenteel niet veel. Private bedrijven en investeerders mogen er nog steeds hun ding doen, alleen wordt het hen iets minder aantrekkelijk gemaakt met maximumtarieven en -winsten. Als je het echt wilt veranderen, moet je het helemaal omgooien en bijvoorbeeld onderbrengen bij het onderwijs."

Meer doen in huis

Meer verlof voor vaders is ook welkom, schrijft Van Gool in haar boek, al gaat dat alleen de eeuwenoude rolverdeling niet veranderen. "Vaders moeten ook meer gaan doen in huis. Vrouwen zijn de afgelopen decennia veel meer gaan werken, maar mannen nauwelijks minder. Ze nemen misschien twee weken verlof op in plaats van twee dagen, en that’s it. Ze leveren bijna niks in. Dat kan en moet beter, als we moeders niet alleen de prijs willen laten betalen voor de kinderen."

‘Je kind is een goudmijn’ van Sophie van Gool is nu verkrijgbaar.