Wijkagent Jan zag alles op de Utrechtse tippelzone: 'Die vrouwen vergeet je nooit meer'

20 jaar werkte Schoenmaker (nu 75) destijds al bij de politie. "Ik wilde graag wijkagent worden omdat je dan meer contact hebt met mensen en meer tijd voor sociale dingen. Ik ben een sociaal mens, dus dat trok me ontzettend."

Even slikken

"Mijn chef vond me wel geschikt voor Transwijk. Ik ben heel integer en kan balanceren op de grens van wat wel en niet kan. En soms moet je een weloverwogen beslissing kunnen maken om iets te doen wat eigenlijk niet mag. Dat kan ik."

Toch moest hij even slikken. Door zijn strenggelovige opvoeding ("Ken je het boek Knielen op een bed violen? Dat, maar dan erger.") vond hij prostitutie maar vies, iets waar hij zover mogelijk van wilde blijven. "Ik dacht: ik doe dit een half jaar en dan ga ik ergens anders heen. Maar door mijn opvoeding heb ik ook altijd willen opkomen voor de kwetsbaren. Tijdens dat half jaar zag ik hoeveel ik voor deze vrouwen kon betekenen."

Schoenmaker zit vol met verhalen over wat hij in die 20 jaar in Transwijk, en dan vooral op en rond de tippelzone aan de Europalaan, meemaakte. Hij schreef ze samen met collega Bert Muns op in het boek De Wijkagent, dat binnenkort uitkomt als luisterboek.

Verkrachting

"Zal ik je een voorbeeld geven?", zegt hij meerdere keren tijdens het gesprek. Zoals wanneer hij vertelt dat je soms iets moet doen wat niet volgens de regels is. 

"Er was een prostituee die in Den Haag gruwelijk was verkracht door twee mannen, echt bijna vermoord. Toen ik haar daarna tegenkwam, moest ze huilen, terwijl het een harde vrouw was. Ze wilde aangifte doen, zei ze. 'Dat is goed', zei ik. 'Dan breng ik je naar het politiebureau in Den Haag.'" 

Drugs gebruiken

"Met twee collega's en deze vrouw stapte ik in de auto. Onderweg zei ze: 'Meneer Schoenmaker, ga maar terug, ik heb afkickverschijnselen en ik moet gebruiken.' Ik heb toen tegen mijn collega's gezegd: 'Het is mijn verantwoordelijkheid, maar hebben jullie er bezwaar tegen als ze in de auto gebruikt?' Vervolgens heb ik haar het raam open laten doen, ik wilde niet dat wij onder invloed zouden raken van de gassen, en laten gebruiken." 

"Officieel mag dat natuurlijk niet, maar ik vind drugsgebruik een minder heftig vergrijp dan verkrachting, dus haar aangifte was in dit geval belangrijker. Ik heb het, zoals altijd, netjes vastgelegd zodat mijn leidinggevende me erop kon aanspreken als die dat nodig vond, maar dat is niet gebeurd."

Met zijn indrukwekkende verschijning, Schoenmaker is een grote man, nam hij het ook voor ze op bij de pooiers van de vrouwen. "Dan zei ik bijvoorbeeld tegen een van die jongens: 'Volgende week komt de moeder van Marie naar jou toe. Ze wil naar een concert. Jij zorgt dat Marie dan met haar moeder naar dat concert gaat, en waag het niet om dat niet door te laten gaan'. Dat gebeurde dan ook."

Hell of a job

"Bij deze vrouw was dit de eerste stap om haar op een beter pad te krijgen. Ze is uiteindelijk uit de prostitutie gestapt. Al heb ik haar daarvoor nog wel eens bij de politie moeten laten logeren, achter de dikke deur zeg maar, omdat ze een terugval had met het gebruiken. Het was een hell of a job, maar het is gelukt."

40 vrouwen hebben hij en zijn collega's in die 20 jaar uit de prostitutie geholpen, vertelt Schoenmaker. Het is waar hij het meest trots op is. "Prostitutie wringt bij mij altijd. Als het op basis van gelijkheid gaat, kan ik het accepteren, al vind ik het zelf helemaal niets. Maar er zijn natuurlijk heel veel excessen zoals mensenhandel en drugshandel, waarmee de vrouwen verslaafd worden gemaakt."

Wereldwijd voorbeeld 

"Een van de vrouwen die we hebben geholpen, is nu bijvoorbeeld chef in een winkel. Ja, daar ben ik dan wel trots op. Vroeger pleegde zij winkeldiefstal om haar drugs te kunnen betalen, nu pakt ze winkeldieven aan. Ik ben wel boos op haar geweest, ze kwam uit een goed milieu. 'Wat wil je dan?', zei ik. 'Wil je hier eindigen?' Uiteindelijk kregen we haar zover dat we haar naar een afkickkliniek konden brengen. Nu geeft ze voorlichting." 

De werkwijze van Schoenmaker en zijn collega's werkte zo goed, dat de tippelzone een voorbeeld werd voor andere steden wereldwijd. "Mensen kwamen kijken om te zien hoe wij dat deden, zodat ze dat ook konden doen." Waar dat dan in zat? "Vooral in een combinatie van duidelijkheid en menselijkheid", denkt Schoenmaker. "Dat merk ik nu nog, als ik vrouwen tegenkom die daar destijds werkten. Allemaal hebben ze respect voor me, omdat ik hen ook met respect heb behandeld."

"Ik zeg weleens: als de wereld was als op de tippelzone, dan hadden we een goede wereld. Dat klinkt tegenstrijdig. Maar ik ben een keer vast komen te zitten met mijn auto, dan kwamen verslaafden en zelfs drugshandelaren die ik achter de dikke deur had gekregen, mij helpen. En werd ik uitgescholden, dan was er altijd wel iemand die zei: 'Hé, doe normaal tegen die man!' Ze hebben hun eigen normen en waarden, er zit een hoop ellende achter, maar ze zijn niet alleen maar slecht. Die sociale controle vind ik mooi."

'Zielige smeerpijpen'

Al heeft hij minder goede woorden over voor de mannen die naar zo'n plek komen. "Dat zijn zielige smeerpijpen. Ze maken toch misbruik van verslaafde vrouwen. Ik ben er een keer een kennis tegengekomen, die heb ik een veeg uit de pan gegeven. Als ik hem nu op straat tegenkom, dan zegt zijn vrouw nog altijd vriendelijk gedag, maar hij durft me niet aan te kijken."

Eén keer werd het ook voor Schoenmaker penibel. Toen hij tegen het eind van zijn carrière ernstig werd bedreigd door een pooier omdat hij een 'doodsbange, jonge vrouw' hielp bij het doen van aangifte. "Er stond toen een prijs op mijn hoofd. Ik heb een half jaar tot een jaar, denk ik, dag en nacht mijn wapen bij me gehad. En waar ik eerst naar huis fietste na een dienst, ging ik nu op de motor, dan ben je toch iets moeilijker tegen te houden door die mannen op hun brommer."

Bedreiging

"Ik had toen kunnen stoppen, maar mijn motto was: criminelen bepalen niet wanneer ik met pensioen ga. Ik heb wel het naambordje van mijn deur gehaald, en een stevige hond aangeschaft. Je bent dan gewoon ontzettend kwetsbaar, en dat waren mijn vrouw en kinderen toen natuurlijk ook. Gelukkig had ik toen alle steun van mijn collega's en mijn chef, die vroegen hoe het ging of aanboden me met de auto naar huis te brengen."

De tippelzone op de Europalaan, waar Schoenmaker zoveel heeft meegemaakt, is zo'n vijf jaar geleden opgeheven. "Heel slecht", vindt de oud-wijkagent. "Als je een vaste plek hebt vanuit waar prostituees kunnen werken, dan kun je daar als politie aandacht aan geven en veel ernstige vormen van mensenhandel uitbannen. Deze vrouwen blijven werken, hebben ze geen vaste plek, dan gaan ze onder de radar. Wat veel pijnlijker en gevaarlijker voor ze is. Zolang je prostitutie niet kunt uitbannen, moet je het zo goed mogelijk reguleren. Daar ben ik van overtuigd."