Thomas Erdbrink: 'Onzekerheid waarmee ik in Iran heb leren leven, heeft nu Nederland bereikt'

De grootste aanpassing die je moet maken om te leven in een autoritair land? "Je moet nadenken voordat je wat zegt", antwoordt Thomas Erdbrink. 'En je komt er heel moeilijk vooruit. Het glazen plafond geldt voor iedereen en ligt heel laag. Je probeert op te staan, maar kunt je doelen nooit bereiken. Er zijn zoveel factoren die voorkomen dat je als individu groeit, dat je je ambities moet terugschroeven of ze maar laat zitten." 

De afgelopen jaren onderzocht hij hoe mensen leven als anderen voor ze bepalen hoe dat moet. Dat deed hij in Teheran, waar hij al 25 jaar woont (Onze man in Teheran) en in Afghanistan (Onze man bij de Taliban). Voor zijn nieuwste documentaireserie dook hij een jaar lang in de haarvaten van een ander autoritair regime: Rusland. Hoe ziet het leven van de gewone Rus eruit in tijden van oorlog? Hoe denken ze over hun vaderland, Poetin en het Westen? Je ziet het in de vierdelige serie Onze man bij de vijand. "De laatste aflevering is heftig", waarschuwt Thomas alvast. 

We leggen hem 14 vragen voor. 

1. Onze man in Teheran of Onze man bij de vijand?

"Iran is het bekendste terrein voor mij: dat is het land waar ik 25 jaar heb gewoond en gewerkt. Ik heb twee seizoenen van Onze man in Teheran gemaakt (nu weer te zien op NPO Start, red.) en zou het verhaal van de gewone Iraniër graag nog een keer vertellen. 

Maar Rusland is zeker geen tweede keuze. Het is een fascinerend land, waarmee we tot pak 'm beet vier jaar geleden nog relatief goed bevriend waren. Er waren zakelijke belangen, je kon rechtstreeks naar Rusland vliegen. Dat hield allemaal op toen de oorlog met Oekraïne begon. Net als Iran is Rusland een autoritair land. Ik wilde onderzoeken: hoe werkt het leven daar? Samen met regisseur Roel van Broekhoven en de rest van mijn team heb ik Rusland in 2025 vier keer bezocht, in elk seizoen één keer."

2. Rusland: vriend of vijand?

"Een vijand, want Rusland is Oekraïne binnengetrokken. ‘We are Russia’s next target’, zei NAVO-baas Mark Rutte. En mede vanwege Rusland gaat Nederland veel meer uitgeven aan defensie. Hoe de Russen erin staan? We denken soms dat iedereen daar in het geheim tegen Vladimir Poetin is, maar dat idee kreeg ik niet. Een groot deel steunt de president."

"Ik weet niet om hoeveel mensen dat gaat, want Rusland is een gigantisch land met elf tijdzones. Maar we hebben ons best gedaan om mensen in het noorden, oosten, zuiden en westen te spreken. Veel mensen die Poetin steunen, willen tegelijkertijd dat de oorlog ophoudt. Ze willen vrede. Dat verbaasde me, want de staat zegt officieel: oorlog is goed en belangrijk. Dat zie je ook in de propaganda terug."

3. Visum of verborgen camera?

"Onze hele crew heeft een visum gekregen, en we kregen alle vier alle ruimte om te werken. We mochten zelf kiezen wie we aanspraken en beslissen waar we naartoe gingen, en er kwam niemand van de autoriteiten mee. Ze hebben onze beelden ook niet hoeven zien. 

Omdat we meer draaidagen hebben dan de gemiddelde reisserie, hadden we veel tijd om mensen te volgen die na een korte research misschien niet zo interessant leken, maar dat wel bleken te zijn. Hoe langer je bij mensen bent, hoe meer je van hun leven ziet, hoe meer ze je vertrouwen en hoe meer toegang je krijgt."

4. Moeilijk of makkelijk?

"Van alle series die ik heb gemaakt, is Onze man bij de vijand voor de kijker misschien wel de moeilijkste om te zien. Ik vertel graag het verhaal van mensen wiens verhaal niet wordt verteld. Dat deden we in Iran toen het nog een land was waarvan we dachten dat iedereen pal achter zijn leider stond. De afgelopen jaren is wel gebleken dat het anders zat. En in Afghanistan vertelden we het verhaal van vrouwen die onder de Taliban leven en spraken we de Taliban."

"Nu vragen we kijkers: hoe kijk je naar mensen die we als vijand bestempelen? En hoe kun je dat rijmen met wat je zelf vindt van de Russische inval en de daaropvolgende oorlog in Oekraïne? Ben je bereid naar deze mensen te luisteren en kijken? Dat is moeilijk. Ik weet dat sommige mensen boos worden."

5. Nederlander of Iraniër?

"Nou, ik voel me zeker een Nederlander. Ik kan legaal ook geen Iraniër worden, want buitenlandse mannen mogen in Iran geen paspoort krijgen. Maar van de Iraanse cultuur heb ik wel enorm veel geleerd. Zo snap ik dat je in een autoritair land een enorme saamhorigheid hebt, omdat je een gezamenlijke vijand hebt. Je gaat er ook anders met tijd om. In een heel oud land, dat ook nog eens wordt geregeerd door mensen die iedere dag weer met nieuwe verrassingen komen, leef je automatisch in het moment."

"Twee dagen voordat de oorlog in Iran uitbrak ben ik met mijn vrouw naar Nederland gekomen. De spanningen liepen daar op en hier afwachten leek me beter. Heel moeilijk, want ik hoor iedere dag weer nieuws en maak me zorgen om de mensen om me heen. Mijn schoonfamilie is nog daar. En onze vier katten. Eentje is weggelopen, daar maak ik me ook zorgen over. Het plan is wel om uiteindelijk terug te gaan, maar niemand kan in de toekomst kijken."

6. Hoop of vrees?

"Beide niet. Ik denk dat de situatie in Iran onmogelijk op magische wijze en zonder problemen wordt opgelost. Als de wapens spreken, kun je niks doen. Ik kan alleen maar afwachten."

7. Nieuwsjunk of zappend langs het journaal?

"Ik ben wel een nieuwsjunk, ja. Ik hou graag bij wat er gebeurt. Mijn vrouw en ik kijken naar Iraanse tv-zenders, oppositiezenders en Twitter. Soms belt iemand vanuit Iran, als dat kan. Mijn schoonmoeder heeft een telefoonkaart en kon van de week even bellen. Dan laten we alles vallen om te horen wat daar gebeurt."

8. Regelmaat of avontuur?

"Avontuur. Er is niets mis met regelmaat, maar ik heb graag een uitdaging. Dat was Rusland ook voor mij: ik sprak de taal niet, kende de cultuur niet, was er nog nooit geweest. Het enige wat ik op zak had, was de ervaring van wonen in een autoritair land. 

Toen ik in 1999 voor het eerst naar Iran ging, trof ik een land met veel mensen van mijn leeftijd vanwege een enorme geboortegolf. Ze wilden veranderingen en gingen daar de straat voor op. Ze probeerden het binnen het systeem te bewerkstelligen. Dat ging heel moeilijk, want er was toen al veel verzet vanuit behoudende kringen. Ik wist toen nog niet dat alles heel lang duurt in een oud land. En dat verandering niet organisch gebeurt, maar met een buitenlandse ingreep, zoals nu. Maar de energie die er hing, trok me aan. Anders dan in Nederland was het land niet af; mensen vochten samen ergens voor. Dat vond ik geweldig interessant."

"Kort na 9/11 ging ik in Teheran wonen. De hele regio was in beweging, terwijl de debatten in Nederland over minimale werkloosheidscijfers gingen. Maar de onzekerheid waarmee ik in Iran heb leren leven, heeft nu ook Nederland bereikt.

Onze relatie met Amerika, Rusland, oorlogen, economische druk, de invloed van tech: de wereld is onvoorspelbaarder geworden dan toen ik Nederland in 2001 verliet. Er staat nu echt iets op het spel."

9. Samen of single?

"Samen, natuurlijk. Mijn vrouw Newsha en ik zijn 25 jaar getrouwd. Maar we zijn ook wel periodes apart. Newsha is fotograaf bij fotoagentschap Magnum Photos en is soms lang op reis. Vorig jaar was ze twee keer in Congo en Nigeria en maakte ze een verhaal op de Middellandse Zee. Nu zijn we samen. Ze wilde Iran niet verlaten, maar is toch gekomen. Daar ben ik heel blij om."

"Of Newsha haar werk in Iran kan doen? Nee, daar zijn de omstandigheden al heel lang niet meer naar. Ze kan kunst maken, geen nieuwsfoto’s. Op 28 maart komt een boek van haar uit, over het Iran van vroeger en nu. 

Als er iets gebeurt in Iran, proberen we daar op onze eigen manier iets mee te doen. Zij met foto’s, ik met verhalen. In die gezamenlijke drive vinden we elkaar."

10. Journalistiek: jongensdroom of toevalligheid?

"Tot mijn zeventiende wist ik niet zo goed wat ik wilde. Mijn vader was jurist en die wereld vond ik interessant, maar ik vond het nieuws ook interessant. Ik las alle kranten die we thuis hadden en kocht De Telegraaf daar vaak nog bij, want ik wilde het nieuws van alle kanten bekijken. Iemand zei eens: wil je geen journalist worden? Vanaf dat moment dacht ik: ja, dat is het. Dat heeft me een kristalhelder levens- en carrièrepad gegeven, tot mijn 44ste. 

Toen werd mijn perskaart ingetrokken door de autoriteiten. Ik heb nog twee jaar in Europa gewerkt voor The New York Times, maar dat vond ik niet uitdagend genoeg. Die baan heb ik dus opgegeven. Daarna was ik een beetje zoekende. Ik maakte de serie Onze man bij de Taliban met Roel van Broekhoven en kwam uiteindelijk uit bij Videoland voor mijn nieuwe serie. Ik ben er niet rouwig om dat het zo is gelopen, want er komt altijd iets nieuws voor terug."

11. Schrijven of filmen?

"Ik heb heel veel geschreven. Duizenden verhalen voor allerlei mediaorganisaties, van het Leidsch Dagblad tot De Telegraaf. Het medium maakt niet zoveel uit; mensen zijn uiteindelijk geïnteresseerd in verhalen. Maar ik heb wel geleerd dat je met beelden een heel breed publiek kunt bereiken."

"Onze man in Teheran was voor veel kijkers, ook in Amerika, een eyeopener: o, de mensen die daar wonen zijn niet hetzelfde als hun leiders. Iraniërs zijn niet allemaal zwartgeklede 'dood aan Amerika'-schreeuwende terroristen. 

Dat was journalistiek het toppunt van wat ik vanuit Iran heb kunnen bereiken. Ik vind het mijn plicht om het verhaal van gewone mensen in Iran zoveel mogelijk en op een zo objectief mogelijke manier te vertellen."

12. Werken of ontspannen?

"Als ik in Nederland ben, werk ik vrij veel. We hebben een heel effectieve werkcultuur, waarin je ieder moment van de dag kunt vullen met dingetjes. In Iran had ik meer tijd om bijvoorbeeld een boek te lezen. Maar ik kan hier ook goed ontspannen, hoor. Ik ga graag met vrienden naar de kroeg of ze komen bij ons dineren, en we organiseren graag een feestje. Ik ben graag sociaal."

13. Mijlpalen vieren of over tot de orde van de dag?

"In januari werd ik 50, maar het was ingewikkeld om dat te vieren omdat het toen al heel slecht ging in Iran. Een week eerder was ik een dag of tien in Nederland vanwege mijn vaders verjaardag. Toen heb ik een bescheiden feestje gegeven om er toch nog even iets aan te doen."

"Aan persoonlijke mijlpalen probeer ik wel aandacht te besteden, al hoeft het niet per se op het moment zelf. Of de serie een feestelijke première krijgt? Nou nee, het gaat over de vijand. Bovendien maak ik me erg veel zorgen over Iran. Nu is niet het moment." 

14. Je journalistieke missie: geslaagd of onvoltooid?

"Die is voor mij persoonlijk wel voltooid, maar er kunnen nog veel variaties op komen. Het leven is zo’n achtbaan met veel onzekerheden. We leven in de periode waarin wereldleiders ons dagelijks leven bepalen, zelfs al wonen we in Nederland. Daarmee valt altijd iets te doen, denk ik. Dat wil ik doen op een beschrijvende manier, niet als activist.

Maar hoe dat gaat uitpakken en hoe het eruitziet, weet ik niet. Ik ben nu in elk geval heel blij dat we deze serie hebben kunnen maken. Als mensen ernaar gaan kijken, zou dat super zijn."

Onze man bij de vijand is vanaf 22 maart te zien op Videoland.