Vrouwen voelen vaker, meer en langduriger pijn dan mannen: 'Ze worden écht minder gehoord'

Pijn kan levens ontwrichten, zeker als die maar blijft voortduren. Op haar pijnpoli ziet pijnspecialist Monique Steegers patiënten die soms de wanhoop nabij zijn. "Pijn heeft invloed op allerlei dimensies. Mensen met langdurige pijnklachten verliezen hun baan en vrienden, vereenzamen, raken depressief. Sommigen zien op een gegeven moment het leven niet meer zitten. In extreme gevallen vragen ze zelfs euthanasie aan vanwege hun pijnklachten."

Toegenomen stress

Ondertussen lijkt het aantal mensen met langdurige pijnklachten toe te nemen. Gingen nog niet zo lang geleden 1 op de 5 Nederlanders eronder gebukt, nu gaat dat volgens pijnspecialist Monique Steegers meer richting de 1 op de 4. Hoe dat komt? "Wisten we het maar", zegt ze. Eén theorie is dat het te maken heeft met toegenomen stress in de maatschappij. 

"We weten dat stress veel invloed heeft op de gevoeligheid van het pijnsysteem. Normaal gesproken regelt ons autonome zenuwstelsel – dat basale processen in je lichaam aanstuurt – zowel stressreactie als herstel. Maar als dat stresssysteem maar aan de gang blijft, omdat we altijd aan staan, dan zit dat het herstel in de weg. Dat zou een rol kunnen spelen bij de ervaren pijnklachten."

Zeker is het niet. Wat wel zeker is, is dat het merendeel van die Nederlanders met pijnklachten vrouw is. Ze hebben vaker en langduriger pijn dan mannen. Dat komt onder meer doordat hun pijngrens lager is dan die van mannen, zegt Steegers. "Vrouwen voelen eerder pijn, en omdat hun pijnsysteem en afweersysteem gevoeliger zijn, blijft die pijn ook langer aanhouden." 

Hormonen spelen daar een belangrijke rol in. Maar die verklaren het verschil in pijnbeleving niet alléén. "Het is een complexe puzzel van allerlei verschillende oorzaken. Behalve hormonen spelen ook genen een rol, net als psychologische en sociale componenten. Maar om het echt goed te begrijpen, zou er meer onderzoek naar moeten worden gedaan."

Uitgesloten van medisch onderzoek

En dat is precies het pijnpunt (no pun intended) dat ze blootlegt in haar boek De pijnparadox. Voor de pijn van vrouwen is tot nu toe vrij weinig aandacht geweest in de wetenschap. Tot de jaren negentig werden vrouwen uitgesloten van medisch onderzoek. Met hun hormonale schommelingen werden ze als onhandige subjecten beschouwd, en bovendien bestond er bij hen altijd een risico op zwangerschap – na het Softenon-schandaal (het gebruik van slaapmiddel Softenon tijdens de zwangerschap leidde tot kinderen met misvormingen, red.) in de jaren zestig zat de schrik er goed in. 

Ook bij dieren werd onderzoek naar pijn tot voor kort voornamelijk op mannetjes verricht, zegt Steegers. "En eigenlijk is er sindsdien weinig veranderd. Sinds 2016 verplicht het Amerikaanse nationale gezondheidsinstituut (NIH) onderzoekers wel om bij elk experiment rekening te houden met het biologische geslacht, en recente studies laten zien dat onderzoekers sinds die nieuwe regel vaker mannen én vrouwen meenemen in hun studies. Maar ze analyseren de uitkomsten nog lang niet altijd apart per geslacht, hoewel dat ook verplicht is. 

Opvallend: of een onderzoeker man of vrouw is, lijkt ook invloed te hebben op hoe serieus die regel wordt opgevolgd. Het is dus al wel iets beter, maar nog niet wat het moet zijn."

Vrouwen worden eerder weggestuurd

Gevolg: artsen leren in hun opleiding geneeskunde vooral wat mannen aan symptomen ervaren. En dat leidt er weer toe dat artsen – ook vrouwelijke – de pijn van vrouwen minder serieus nemen, blijkt uit het boek van Steegers. "In 2024 ontdekte een onderzoeker bijvoorbeeld een hardnekkig patroon in Nederlandse huisartsenpraktijken. Bij dezelfde klachten kregen mannen vaker vervolgonderzoek, echo's, scans en doorverwijzingen naar specialisten. Vrouwen zochten vaker hulp, maar kregen die stappen minder vaak, ook als hun symptomen identiek waren." 

Op de EHBO worden vrouwen met pijn bovendien eerder weggestuurd met angstremmers dan met pijnstillers en met hartinfarcten krijgen ze later onderzoek – met mogelijk fatale gevolgen. "Ze worden écht minder gehoord."

Dat de pijn van vrouwen minder serieus wordt genomen, heeft niet alleen mogelijk fatale gevolgen, maar kan de pijn ook verergeren, zegt Steegers. "Op het moment dat je niet wordt geloofd, ervaar je meer stress en wordt het pijngevoel sterker."

Ook machteloosheid kan pijn in de hand werken. "In mijn boek staat het verhaal van iemand die een traumatische bevalling heeft gehad. We zien dat zodra vrouwen geen invloed meer hebben op het proces, zich machteloos voelen, die pijn veel harder binnenkomt. Dat heb ik zelf ook zo ervaren met mijn eerste bevalling."

'Zal wel tussen de oren zitten'

Als vrouwen hun verhaal doen bij de dokter, doen ze dat op een andere manier dan mannen, weet Steegers. "Vrouwen vertellen meestal een mooi gelaagd verhaal over vermoeidheid en hoe het gekomen is, met veel zijweggetjes. Een dokter denkt dan al snel: het zal wel tussen de oren zitten of stressgerelateerd zijn. Artsen luisteren naar vrouwen alsof het mannen zijn, niet gendersensitief."

Wat mogelijk ook meespeelt, denkt Steegers, zijn achterhaalde denkbeelden over de vrouw. "Hippocrates dacht dat alle klachten van vrouwen te wijten waren aan een zwervende baarmoeder; Aristoteles zag de vrouw als een soort mislukte man. Die denkbeelden sijpelen nu nog steeds door in de geneeskunde. Pas in de jaren tachtig, negentig is men over vrouwengezondheid gaan nadenken." 

En hoewel er sindsdien meer aandacht voor is, staat het nog steeds in de kinderschoenen vergeleken bij hoeveel onderzoek er al is gedaan naar de gezondheid van mannen.

Oxycodon

Een groot misverstand over pijn is volgens Steegers dat 'niemand tegenwoordig nog pijn hoeft te hebben'. "Pijn hoort bij het leven. Het is een belangrijk waarschuwingssignaal van het lichaam en we kunnen het niet altijd wegnemen." Sterke pijnstillers als oxycodon (berucht vanwege de opioïdencrisis in de VS) helpen vooral bij acute pijn.

"Het is een fantastische, onmisbare pijnstiller, maar het probleem is dat je pijnsysteem er na langdurig gebruik weer gevoeliger van wordt voor pijn. Je bouwt tolerantie op voor het middel en hebt steeds meer nodig voor hetzelfde effect. Uit onderzoek blijkt dat het na een jaar al niet meer zo goed werkt om de pijn te verminderen. En dan ben je én afhankelijk van dat medicijn, en heb je alsnog veel pijn. Dat is natuurlijk heel problematisch."

Wat wel werkt tegen pijn? "We weten dat bewegen, zoals wandelen in de natuur, heel goed is om het pijnsysteem weer te normaliseren. Om het herstelvermogen van het zenuwstelsel te stimuleren, kan ook mediteren helpen. Verder weten we van muziek en van sociaal lachen dat ze je pijnsysteem verbeteren.

Het zijn geen toverstafjes waarmee de pijn volledig verdwijnt, maar soms kun je het er wel beter mee onder controle krijgen. En als je er zelf controle over hebt, scheelt dat in hoe je die pijnklachten ervaart. Wat in elk geval niet helpt, is eenzaam thuis zitten. Dat werkt somberheid en depressie in de hand en die verergeren de pijnklachten juist. Dan rol je de verkeerde kant op."

Nationaal programma voor pijn

Dat er ruimte is voor verbetering in hoe we als maatschappij met (vrouwen)pijn omgaan, mag duidelijk zijn. Steegers pleit voor veranderingen in de zorg, het (geneeskunde)onderwijs en het onderzoek. De Pijn Alliantie in Nederland (Pa!N), waar zij voorzitter van is, zou graag willen dat er een nationaal programma voor pijn komt, vergelijkbaar met de nationale programma’s voor palliatieve zorg van het afgelopen decennium.

"In de palliatieve zorg heeft dat ertoe geleid dat het meer op de voorgrond is komen te staan, dat het onderwijs daarin beter is geworden, dat er veel onderzoek is gedaan en dat ze zorg beter is geworden. Wij vinden het een goed idee om hetzelfde te doen op het gebied van pijn."

Enorm veel geld

Iedereen heeft daar uiteindelijk baat bij, benadrukt ze. "Pijn is niet alleen een individueel probleem; het kost de maatschappij ook enorm veel geld. Mensen vallen uit van hun werk, blijven lang thuis zitten. De kosten worden weleens weergegeven als meer dan die voor kanker, hart- en vaatziekten en diabetes bij elkaar." Hoog tijd om dat te erkennen, vindt ze.

'De pijnparadox' van Monique Steegers is nu verkrijgbaar.