Hanna Verboom onderzocht waarom zoveel mensen mentaal in de knel zitten: 'Verbinding is zoek'

Al eerder maakte Hanna Verboom documentaires over mentale gezondheid. Eentje specifiek voor mannen, Echte mannen huilen niet, maar ook twee persoonlijke: Uit de schaduw en Samen uit de schaduw. In die laatste twee vertelt ze haar eigen verhaal (en dat van haar broer). 

Op haar 21ste kreeg ze namelijk de diagnose bipolaire stoornis, die gepaard ging met psychoses en periodes van depressie. Zelf spreekt ze liever van een bipolaire variatie: "De woorden die we gebruiken, hebben impact."

Lang worstelde ze met die diagnose. "Ik schaamde me best wel, er kleeft zo'n stigma aan. Ik had het gevoel dat er iets mis met me was en dat ik de enige was." Pas toen ze jaren later haar eigen filmplatform Cinetree was begonnen en haar ervaringen deelde in de documentaire(s), kwam ze erachter hoeveel mensen te maken hebben met zo’n psychische variatie. "48 procent van de Nederlanders krijgt op enig moment in zijn leven een diagnose, en dan zijn burn-outs nog niet eens meegeteld."

Veel variaties mens

Hoe meer mensen ze erover sprak, hoe meer ze besefte: het is heel normaal om je niet normaal te voelen. "Door open te zijn over mijn mentale gezondheid, ontdekte ik dat er niet fundamenteel iets mis is met mij, maar dat er gewoon veel variaties mens zijn – er is veel neurodiversiteit. Dat besef heeft voor mij heel erg bijgedragen aan een stuk heling en acceptatie."

Maar ergens waren die aantallen ook confronterend. "Ik dacht: als er zoveel mensen worstelen met hun mentale gezondheid, is er dan iets mis met al die mensen, of met onze samenleving? Wat is er aan de hand, wat zien we over het hoofd?"

Verboom groeide op in Kenia en later in Oeganda. Daar zijn mensen meer dan hier op elkaar aangewezen en is de levensfilosofie ubuntu: ik ben omdat wij zijn. Die gemeenschapszin, waar ze als kind mee kennismaakte, is hier in het Westen tegenwoordig ver te zoeken. "Door toenemende individualisering, technologische ontwikkelingen en toegenomen welvaart, zijn sociale structuren die vroeger heel normaal waren, met het badwater weggegooid. Denk aan kerken, buurtverenigingen, lokale buurthuizen."

100.000 mensen behoefte aan psychische hulp

Ondertussen blijven de wachtrijen in de geestelijke gezondheidszorg groeien: zo’n 100.000 mensen hebben op dit moment behoefte aan psychische hulp. Verboom vraagt zich af: wat als de oplossing niet alleen in individuele zorg ligt, maar in hoe we ons tot elkaar verhouden? In de nieuwe documentaire Samen gaat ze op onderzoek uit.

In de documentaire spreekt ze onder meer psychiater Jim van Os, die het belang van contact met anderen onderstreept. "Van groepstherapie is bijvoorbeeld al langer bekend dat het heel effectief is. Maar nu blijkt uit onderzoek dat daar niet per se psychische begeleiding bij nodig is. 

Onderzoek laat zien dat de nabijheid van anderen het allerbelangrijkst is voor je mentale welzijn en weerbaarheid. Contact met je buren, een gevoel van verbondenheid, deel uitmaken van een groep. We hebben mentale zorg nu uitbesteed aan de ggz, maar we kunnen dus ook een beetje elkaars psychiater zijn. In elke buurt is er wel iets waar je je bij kunt aansluiten."

Elkáár helpen

Iets doen voor een ander is óók goed voor je mentale gezondheid. Ruim 8 miljoen Nederlanders zijn op enige manier actief als vrijwilliger. Hoopgevend, vindt Verboom, maar de Oegandese bisschop en mensenrechtenactivist Zac Niringiye (72) laat haar inzien dat ongelijkwaardigheid daarbij op de loer ligt. 

"Als je alleen maar anderen helpt, ontstaat een potentieel hiërarchische relatie. De sleutel tot verbondenheid is wederkerigheid. Dat je elkáár helpt en je allebei kwetsbaar durft op te stellen."

Ze merkt zelf het verschil nu ze meer betrokken is bij lokale projecten. 'Ik ben al jaren bezig met sociale en duurzame projecten, maar dat was eerder vooral de kar trekken en dingen opzetten. Nu ik in mijn eigen omgeving meehelp bij bijvoorbeeld de kindervakantieweek en andere lokale dingetjes, heb ik meer contact met mijn buren en voel ik me veel meer verbonden met de mensen om me heen."

Zoek een groep

Die verbondenheid is iets wat we collectief missen, gelooft ze. "Sociale media geven ons weliswaar het gevoel dat we verbonden zijn, maar die halen ons juist weg van fysieke verbinding. Die vier, vijf, zes uur schermtijd die we allemaal per dag hebben, is allemaal tijd die je niet spendeert met andere mensen. Terwijl die menselijke nabijheid nu juist essentieel is voor ons mentale welzijn."

Verandering begint bij bewustwording, denkt ze. "De cijfers liegen er niet om. Mentale ongezondheid zou je een epidemie kunnen noemen. Het is belangrijk om ons te realiseren dat lokaal meedoen met een groep, een van de beste medicijnen daartegen is. Naast je persoonlijke relaties, die ook heel belangrijk zijn. Verbinding is misschien wel de basis van zowel mentale gezondheid als van de gezondheid van de samenleving als geheel. De conclusie in de documentaire is daarom eigenlijk heel concreet: zoek een groep."

Wandelgroepen en moestuinen

Uiteindelijk hoopt ze dat mensen die behoefte hebben aan psychische hulp niet meer zeven tot acht maanden op de wachtlijst voor de ggz hoeven te staan, maar meteen een lijstje meekrijgen van hun huisarts met lokale initiatieven waar ze zich bij kunnen aansluiten. "Denk aan wandelgroepen, moestuinen of buurtverenigingen. Dat soort dingen zijn al heel goed voor je herstel. Het is simpel, maar tegelijkertijd zo groot." 

De documentaire ‘Samen’ is gratis te streamen via Cinetree.