Donorkinderen Eefje en Ester: 'Ongemak rond het krijgen van 'n donorkind wordt weggemoffeld'

Wie een sterke kinderwens heeft, kan die tegenwoordig op veel manieren vervullen. Lukt het niet via de natuurlijke weg, dan zijn er nog IUI, IVF, draagmoeders, adoptie en zaad of eicellen van een al dan niet bekende donor. In Nederland worden jaarlijks zo’n 1500 donorkinderen geboren. 

Donorkindcoach Eefje Habets en genetisch genealoog Ester de Lau zijn twee van hen: ze danken hun leven aan donorzaad. Maar ze zijn niet bepaald lyrisch over de manier waarop dat is gegaan – en nu soms nog steeds gaat. 

"We denken dat wensouders nog altijd niet goed geïnformeerd worden over wat hen nou echt te wachten staat. Ze zijn vaak afhankelijk van counseling van klinieken, die niet per se in het belang van de kinderen handelen. Ook de ervaringen van ouders die hen voorgingen ontbreken vaak." 

Reden waarom zij de Donorkindpodcast voor wensouders zijn begonnen, waarin ze in gesprek gaan met ouders die donorkinderen kregen vanaf de jaren zeventig tot nu. In de eerste aflevering is Esters eigen moeder te gast. Ester was 28 toen haar moeder haar vertelde dat de man die ze altijd voor haar vader had gehouden, niet haar biologische vader was. "Ze waren gescheiden toen ik 11 jaar was en ik had geen omgangsregeling met mijn vader", vertelt ze. "Er vielen wel wat puzzelstukjes op hun plek."

Een echte aardverschuiving bracht het nieuws destijds niet teweeg bij haar. "Ik ben een week thuisgebleven van mijn werk en heb mijn hele levensverhaal opnieuw afgespeeld in mijn hoofd: kloppen mijn herinneringen? Wat heb ik gemist? Wie ben ik nou eigenlijk? Daarna ben ik doorgegaan met mijn leven, alsof er niets was veranderd."

Sluimerend verlangen

Maar eens in de zoveel tijd stak een sluimerend verlangen de kop op. Want wie was haar biologische vader dan wél? Pas tien jaar later, toen ze in aanraking kwam met de Fiom KID-DNA Databank, besloot ze naar hem op zoek te gaan. "Ik dacht: als ik het op een presenteerblaadje aangereikt krijg, dan wil ik het wel weten."

De databank leverde geen match op. Wel wist ze dat ze bij gynaecoloog Leo Swaab vandaan kwam, en dat vormde het startpunt van een nieuwe zoektocht. Die voerde haar onder meer naar een geheime Facebookgroep voor donorkinderen en donoren en naar het programma Spoorloos. Uiteindelijk vond ze haar vader in 2019 na drie jaar puzzelen met DNA en stamboomonderzoek én leerde ze tot nu toe zestien halfbroers en -zussen kennen.

Erfelijke aandoening

Eefje was 15 toen ze hoorde dat ze verwekt was met donorzaad. Dat kwam niet helemaal als een verrassing. "Als klein kind dacht ik al dat mijn vader mijn vader niet was. Op de een of andere manier voelde ik dat. Mijn moeder vertelde het nadat ze gescheiden waren en ik mijn vader al een aantal jaar niet had gezien. Noodgedwongen, omdat mijn zus jong aan kinderen wilde beginnen en erfelijkheidsonderzoek wilde laten doen. Mijn vader had namelijk een erfelijke aandoening – wat precies de reden was waarom mijn ouders voor donorconceptie hadden gekozen."

Haar moeder bezwoer Eefje en haar zus dat ze beiden van dezelfde donorvader afkomstig waren, maar daar geloofde Eefje niets van. "Ik dacht dat de arts haar had bedonderd. Pas toen ik op mijn 28ste een DNA-onderzoek wilde laten doen, vertelde ze me de waarheid. Mijn zus en ik konden niet van dezelfde donorvader afkomstig zijn, want mijn moeder was in twee verschillende klinieken geweest."

Ja, ze is heel boos geweest. "Maar niet meteen. Toen ik het net hoorde, implodeerde ik meer. Pas later heb ik er met mijn moeder over gepraat, maar ze begreep mijn woede niet. Ze vindt dat ik dankbaar moet zijn. Dat ik graag wilde weten wie mijn donorvader is, vond ze ook moeilijk. Alsof ik haar afval door mijn biologische vader te willen leren kennen."

Nooit kunnen ontmoeten

Eefje vond hem uiteindelijk wel. "Ik heb contact met hem gezocht, maar ik heb hem nooit kunnen ontmoeten. In september is hij overleden. Ik had nog altijd de hoop dat hij nog eens van gedachten zou veranderen en dat we eens samen een wandelingetje konden maken, maar helaas."

Vijf jaar geleden begonnen Eefje en Ester met de podcast De kwak kwaakt, waarin de verhalen van donorkinderen aan bod kwamen. Later spraken ze ook donoren en professionals, nu is het de beurt aan ouders van donorkinderen. Ze gaan in gesprek met 18 moeders van donorkinderen, van de jaren zeventig tot nu. "Veel vormen van ouderschap – alleen, lesbisch, hetero – en donorschap – bekend, onbekend, anoniem, buitenlands – komen voorbij." Maar dus wel alleen moeders, want 'opvoedvaders' bleken moeilijker bereid te vinden om hun verhaal te komen doen. "Misschien zijn zij er over een paar jaar aan toe."

Ester en Eefje zijn vrij kritisch op ouders – onder wie die van henzelf – die de keuze hebben gemaakt voor (anonieme) donorconceptie en vaak jarenlange geheimhouding. "Er zit wat spanning op de gesprekken. Wij vinden bijvoorbeeld dat een donor altijd bekend moet zijn, maar daar is niet iedereen het mee eens. Ons perspectief op donorschap is soms anders dan dat van de ouders die we spreken. Maar juist daarom is het goed om met elkaar in gesprek te gaan."

Toch liever anoniem

In de beginjaren van de zaadceldonatie bedachten artsen wat goed zou zijn voor wensouders en donorkinderen, vertelt Ester. "Terwijl artsen daar natuurlijk helemaal geen verstand van hebben: ze zijn niet pedagogisch opgeleid." Doneren gebeurde destijds uitsluitend anoniem, je had geen keuze. Maar ook toen het eenmaal mogelijk werd om voor een bekende donor te kiezen, hielden veel ouders vast aan het vertrouwde 'onbekende'. 

Ester: "Het viel me op dat veel moeders die we spraken in het begin voor een bekende donor wilden gaan, maar uiteindelijk toch voor een anonieme donor kozen omdat ze niet wilden dat de donor een rol zou spelen in het leven van het kind. Intuïtief voelden ze wel aan dat het voor het kind beter zou zijn als de vader in beeld was, maar ze vonden het zélf lastig. Met de kennis van nu hadden de meesten toch een andere keuze gemaakt. Dan hadden ze toch wel graag gewild dat die man – want in de meeste gevallen gaat het over een spermadonor – in beeld was."

Ester en Eefje hadden dat voor zichzelf ook graag gewild. Eefje: "Ik denk dat ik mezelf beter had begrepen als ik als kind al had geweten wie mijn biologische vader was. Ik denk dat ik dat nodig had gehad om mijn identiteit goed te ontwikkelen."

Donorkinderen hebben zo hun worstelingen, maar hun ouders net zo goed, blijkt wel uit de podcast. Nu donorkinderen massaal op zoek gaan naar hun biologische ouders, moeten ook hun opvoedouders zich zien te verhouden tot de 'nieuwe' familieleden die plots in beeld komen. 

Meestal dienen zich ook (half)broers en -zussen van hun kind aan. Hoe is dat voor hen? "Inmiddels zijn ouders zich bij voorbaat al wel bewust van die mogelijkheid, maar in de jaren zeventig stonden ouders daar helemaal niet bij stil."

Ongemak wordt weggemoffeld

Hoewel tijden zijn veranderd, laat de voorlichting vanuit klinieken nog steeds te wensen over, vinden Eefje en Ester. "Hulp om kinderen te krijgen is er volop. Voorlichting ook, maar die is heel erg gericht op het technische gedeelte. In de aanloop naar het ouderschap wordt het ongemak dat gepaard gaat met het krijgen van een donorkind, zoveel mogelijk weggemoffeld. Maar dan betaal je als ouder later de rekening met je kind. Want dat ongemak is er, en daar moet je iets mee."

Met hun podcast hopen ze wensouders beter voor te bereiden op wat hen te wachten staat, zodat het voor toekomstige donorkinderen beter geregeld is dan voor henzelf. 

"Het is belangrijk dat wensouders zich goed realiseren waar ze aan beginnen. Op het moment dat je kiest voor een donorkind van een onbekende donor, krijg je het kind van een volslagen vreemde. Dat kan zomaar die ene afstotelijke collega zijn met wie je nooit een kind zou willen – je weet het gewoon niet. Het is goed om je daar wel bewust van te zijn, hoe ongemakkelijk ook. We hopen gewoon dat mensen niet over één nacht ijs gaan en ook goed nadenken over de belangen van hun toekomstige kind."

De Donorkindpodcast voor wensouders is te beluisteren via alle bekende podcastplatforms