Deze kandidaten voor de gemeenteraad hebben een strafblad
De gepleegde misdrijven lopen uiteen van belediging van een ambtenaar tot fraude van honderdduizenden euro's met gemeenschapsgeld.
In Dordrecht is een kandidaat-raadslid van de lijst Op Ons Eiland veroordeeld voor aanranding. Hij drong zich lichamelijk op aan een vrouw tijdens een bezoek aan haar huis. Een hoger beroep loopt nog. De partij spreekt van een 'lastercampagne'.
In de Groningse gemeente Westerkwartier werd de lijsttrekker van het CDA verdacht van fraude met corona-subsidies. Na vragen van RTL over de zaak besloot hij zich terug te trekken. De lijsttrekker heeft beloofd een eventuele zetel niet in te nemen.
Ontucht met kind
Eén kandidaat-raadslid voor een lokale partij wordt zelfs verdacht van ontucht met een kind. Een uitspraak in de zaak wordt nog voor de verkiezingen van komende woensdag verwacht. RTL Nieuws noemt geen verdere details in deze zaak uit respect voor de privacy van het mogelijke slachtoffer. (Update 17 maart: het kandidaat-raadslid in kwestie is in eerste aanleg vrijgesproken.)
In alle drie deze gevallen wisten partijgenoten van niets. RTL wist meer dan twintig zaken te identificeren waarbij kandidaat-raadsleden veroordeeld zijn voor een strafbaar feit of verdachte zijn in een lopende zaak.
Kandidaten voor de rechter
Klik op een locatie om meer te lezen.
Screening niet op orde
"Het is belangrijk dat partijen ervoor zorgen dat er integere mensen op hun lijst staan", zegt Leonie Heres, bijzonder hoogleraar Integriteit van Lokaal Bestuur aan de Erasmus Universiteit. "Anders kan dit leiden tot uitholling van de rechtstaat."
Veroordeelde criminelen mogen gewoon zitting nemen in de gemeenteraad. ''Raadsleden zijn volksvertegenwoordigers en worden direct verkozen door het volk", zegt Heres. "Dat is een fundamenteel recht voor iedere Nederlander. Dat wil je in beginsel zo min mogelijk inperken." Alleen in uitzonderlijke gevallen wordt het recht om gekozen te worden door de rechter ontnomen.
Waar ligt de grens en wie controleert eigenlijk de integriteit van kandidaten? Dat leggen we uit in deze video.
Vorig jaar nog stuurde de overheid aan alle lokale partijen een advies om alle kandidaat-raadsleden te screenen op criminele antecedenten. De minister van Binnenlandse Zaken, Pieter Heerma (CDA), hamert op het belang van deze toets. "Onze democratische rechtstaat is voor ons allemaal heel belangrijk", zegt Heerma. "Juist daarom ben ik als minister en is het ministerie actief bezig om partijen te wijzen op het belang van die integriteitsscreening. In elk contact dat we hebben besteden we er aandacht aan."
Belangrijk onderdeel van die screening is een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG). Bij zo'n VOG kijkt het ministerie van Justitie & Veiligheid of een kandidaat strafbare feiten op zijn of haar naam heeft die het functioneren als raadslid in de weg staan.
VOG zelden aangevraagd
Volgens cijfers van datzelfde ministerie werd die VOG echter voor minder dan één op de 25 kandidaten aangevraagd bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen in 2022. In het overgrote merendeel van de zaken die RTL Nieuws onderzocht, was de VOG niet aangevraagd of wilde de lokale afdeling hier niets over zeggen.
Zo heeft Forum voor Democratie bijvoorbeeld een kandidaat op de lijst staan in Sudwest-Fryslân die vorig jaar veroordeeld werd voor het bezit van een wietplantage. Of en hoe hij precies gescreend is, is onduidelijk. Het landelijk partijbureau wil hier niets over zeggen. De lokale afdeling reageert laconiek. "Kan de beste overkomen", aldus lijsttrekker Barry Bibo.
"Zo’n VOG lijkt mij het minimum", zegt Rob van Eijbergen, hoogleraar Integriteit van Organisaties. Hij wijst erop dat wethouders vaak veel uitgebreider gescreend worden. "Ik zou er voorstander van zijn dat er voor raadsleden ook zoiets komt."
Kiezer wil geen raadslid met strafblad
Een peiling onder de leden van het RTL Nieuwspanel laat zien dat een meerderheid van de kiezers (58 procent) zelfs een licht vergrijp, zoals deelname aan een vechtpartij of diefstal, al voldoende reden vindt om niet op iemand te stemmen bij de gemeenteraadsverkiezingen.
Landelijke normen niet altijd nageleefd
Sommige landelijke partijen adviseren (CDA) of verplichten (DENK) een VOG voor lokale kandidaten. Toch betekent dat niet dat dit in de praktijk gebeurt. DENK heeft in Amsterdam bijvoorbeeld een kandidaat op de lijst staan die veroordeeld is voor het bezit van een vals identiteitsbewijs. Na navraag van RTL blijkt dat deze kandidaat wel een VOG heeft aangevraagd, maar niet heeft ingeleverd voordat hij op de lijst werd gezet.
Bij het CDA ontdekte RTL twee raadsleden die waren verdacht van of veroordeeld voor fraude. Bij beide kandidaten is niet of niet op tijd een VOG aangevraagd. Het landelijk partijbureau zegt dat 'deze uitkomst niet past bij de hoge normen die we als CDA aan onze kandidaten stellen'.
De kieslijsten zijn inmiddels definitief. Alle veroordeelde en verdachte raadsleden blijven dus verkiesbaar. Het eindoordeel is aan de kiezer, zegt Niels Karsten, universitair hoofddocent bestuurskunde. "Die is vrij om te stemmen, ook op raadsleden met een krasje."
Verantwoording
RTL Nieuws vond tientallen kandidaat-raadsleden die voor de rechter moesten komen. Het gaat om mensen die nu verdachte zijn en om mensen die veroordeeld zijn in de afgelopen anderhalf jaar.
Ruim twintig zaken hebben wij geverifieerd en geïdentificeerd op basis van informatie van rechtbanken en vonnissen. Verder spraken we met onder anderen advocaten, betrokken raadsleden, partijbesturen, fractievoorzitters en meerdere experts op het gebied lokaal bestuur en integriteit.
Het gaat om strafzaken over aanranding, fraude, illegaal wapenbezit, of het runnen van een hennepplantage, ontucht, smaad, belediging van een ambtenaar, vernieling en mishandeling. Er zijn in deze zaken geen celstraffen opgelegd, wel taakstraffen.
RTL Nieuws noemt geen namen van kandidaat-raadsleden die niet zelf actief met hun verhaal naar buiten zijn gekomen. Het is niet verboden om een strafblad te hebben als je op de kieslijst staat. De namen van politieke partijen noemen we wel, want zij zijn verantwoordelijk voor de screening en wie ze op de kandidatenlijst plaatsen.
