Zweden breekt met Europese trend: waarom de radicaal-rechtse partij flink verliest

'Zetelpingpong'. Zo omschreven veel Zweedse media de spannende verkiezingsweek. Het tellen van stemmen werd over de week uitgesmeerd. Terwijl de twee politieke blokken dagenlang nek aan nek stonden, werd één ding al snel duidelijk: de Zweden Democraten hebben een flinke tik gekregen. 

"Ik was wel een beetje verrast", zegt Péteris Timofejevs tegen RTL Nieuws. Hij is onderzoeker aan de universiteit van Umeå en focust zich op de ontwikkeling van radicaal-rechtse partijen in Europa, waaronder de Zweden Democraten.

Acht partijen

Zweden heeft acht politieke partijen, die traditioneel samenwerken in twee blokken: een centrumlinks en een centrumrechts blok. De afgelopen vier jaar vormde het centrumrechtse blok de regering, onder leiding van premier Ulf Kristersson. Een minderheidskabinet met gedoogsteun van de de radicaal-rechtse partij Zweden Democraten. 

Nu zijn de Sociaaldemocraten de grootste partij geworden, geleid door voormalig premier Magdalena Andersson. Zij gaat nu met de andere partijen in het centrumlinkse blok onderhandelen.

De Zweden Democraten staan vooral voor een strenger asielbeleid en hogere eisen voor integratie. Ze leggen vaak nadruk op het behouden van de traditionele Zweedse identiteit. In 2010 kwamen ze in het Zweedse parlement en zijn sindsdien sterk gegroeid. De partij heeft wortels in de neonazistische beweging van de jaren tachtig en werd daardoor lang door andere partijen uitgesloten. 

Harde aanpak immigratie

Bij de laatste verkiezingen, in 2022, werd de partij de op één na grootste en gaf het gedoogsteun aan het centrumrechtse minderheidskabinet. Zo had de partij veel invloed op de harde aanpak van dit kabinet tegen immigratie en criminaliteit.

En juist dat is een van de verklaringen voor het gedaalde aantal stemmen, volgens Timofejevs. "De partij stond bekend als een protestpartij die zich afzet tegen de traditionele politieke partijen, die alles echt radicaal anders wil. Nu zijn ze onderdeel geworden van die gevestigde politiek." 

Aan de andere kant heeft een deel van de kiezers na de afgelopen vier jaar juist een radicaler beeld gekregen van de partij. "Ze noemen het vaak smakeloze politiek, of volgens sommigen zelfs gevaarlijk", zegt Timofejevs. Als een van de redenen hiervoor noemt hij de strengere migratieregels van de afgelopen jaren. 

In de afgelopen jaren raakte Zweden steeds meer in de ban van bendegeweld en schietpartijen. In 2022 bereikte dit een dieptepunt: met 62 dodelijke slachtoffers van schietpartijen was dat het dodelijkste jaar tot nu toe. Veel van het geweld hield verband met conflicten tussen criminele bendes. 

Bendegeweld komt in Zweden vooral voor in bepaalde kwetsbare wijken, waar vooral mensen met een migratieachtergrond wonen. Er is vaak een hoge werkloosheid en veel armoede. In politiek en media werd bendegeweld vaak gelinkt aan immigratie. In datzelfde jaar konden de Zweden Democraten met hun strenge migratiestandpunten een grote verkiezingswinst behalen.

Immigratie geen thema meer

"Het thema immigratie was tijdens deze verkiezingen wat minder belangrijk", verklaart Timofejevs. Volgens hem staan thema’s als veiligheid en sociale zekerheid hoger op de lijst, iets waar andere partijen zich meer mee hebben geprofileerd. Daarnaast zijn de misdaadcijfers de afgelopen jaren gedaald. "De huidige regeringspartijen wijzen naar die cijfers en zeggen: dat hebben wij voor elkaar gekregen, en dat gaan we doorzetten", legt Timofejevs uit. "Het is hen gelukt om geloofwaardig en betrouwbaar over te komen voor veel kiezers. Alle andere partijen in het centrumrechtse blok, de huidige regering, zijn wel gegroeid."

De Zweden Democraten wijt de daling van het aantal stemmen zelf onder andere aan het feit dat veel stemmers thuis zijn gebleven, en dat er tactisch is gestemd op andere partijen in het rechtse blok. "Het is te vroeg om te zeggen hoeveel kiezers zijn overgestapt van de ene naar de andere partij", zegt Timofejevs. "Maar dat veel Zweden Democraten-kiezers zijn thuisgebleven, kan wel kloppen. Over het algemeen is dit een groep mensen die niet heel politiek actief is."

Volgens de onderzoeker moeten we wel voorzichtig zijn met het trekken van conclusies uit dit verlies van de Zweden Democraten. Timofejevs: "Ik heb al berichten gezien van journalisten die Zweden nu als voorbeeld gebruiken dat radicaal-rechtse partijen snel steun kunnen verliezen. Maar het is een heel geïsoleerd geval. Ook in Zweden groeit polarisatie en wantrouwen tussen mensen met verschillende meningen. Het is alleen nog wel binnen de perken gebleven, in tegenstelling tot bijvoorbeeld in de Verenigde Staten."

Vlak na het  verkiezingsresultaat donderdag trad Ulf Kristersson af als premier. Op hetzelfde moment zagen Zweedse journalisten hoe er taarten naar binnen worden gedragen bij het hoofdkwartier van de Sociaaldemocraten van Magdalena Andersson. De verkiezingswinst is binnen, maar het vormen van een nieuwe regering moet nog beginnen.