Steunbetuiging na overlijden vaak koel, soms zelfs pijnlijk: 'Er stond gefeliciteerd'

Journalist en schrijver Sinan Can schreef recent in zijn wekelijkse column voor de VARAgids dat hij afstand heeft genomen van het woord 'gecondoleerd'. "Een woord dat bij elke uitvaart als een stempel op de rouw wordt gedrukt. Kort. Zakelijk. Afgepast: 'Gecondoleerd'. Misschien ligt het aan mij, maar ik hoor er kou in. Afstand. Alsof je met een formele handdruk het verdriet hebt afgehandeld. Gecondoleerd met je verlies. Alsof verlies een pakketje is dat is bezorgd en waarvoor je tekent", schrijft hij.

Kiki herkent dat. Zes weken geleden overleed haar vader, op 88-jarige leeftijd. Hoewel het afscheid was voorbereid en zijn overlijden niet onverwachts kwam, overviel het haar toch. "Je kunt je niet voorbereiden op het moment dat je echt afscheid moet nemen", zegt Kiki.

Gecondoleerd: kil en afstandelijk

"Mijn vader had dementie, had een mooie leeftijd en heeft een goed leven gehad. Dat kan allemaal kloppen, maar het gaat voorbij aan het gemis en hoe je je op dat moment voelt."

De condoleanceberichten stroomden binnen na zijn overlijden. En hoe welgemeend ze ook zijn, het woord 'gecondoleerd' kwam bij haar kil en afstandelijk over. "Als iemand rouwt, is het heel fijn als je laat weten dat je aan iemand denkt. Hoe goed het ook bedoeld is, als je net in de rouw bent, ben je extra gevoelig. Alles komt dan keihard binnen. Hoe iemand iets zegt, welke woorden er gebruikt worden, wat er wel of niet staat… je merkt het allemaal op. Al je gevoelssprieten staan open", legt Kiki uit.

Gefeliciteerd...

Kiki kreeg een aantal berichten waarin de autocorrectie van 'gecondoleerd' veranderde in 'gecontroleerd'. En ze ontving er zelfs één met: 'Gefeliciteerd met het verlies van je vader'. 

"Die werd trouwens wel weer snel ingetrokken, maar ik had hem al gelezen. Dat raakt je. Het geeft je het gevoel dat de afzender snel iets van zich heeft willen laten horen. Ik zie dat het met de beste intenties gebeurt, echt. Maar probeer je eens te bedenken wat er aan de andere kant van die telefoon gebeurt?"

Het woord 'gecondoleerd' stamt af van het Latijnse werkwoord condolere, opgebouwd uit con (samen) en dolere (pijn voelen of treuren). Letterlijk betekent het 'samen pijn voelen' of 'mee-lijden'. Hoewel het woord in betekenis iets moois uitdrukt, lijkt het volgens Claire van 't Veen, auteur van Ik rouw van je, dat ze schreef na het overlijden van haar dochter, zijn oorspronkelijke lading deels te hebben verloren.

Verbinding kwijt

"Het is vaak het eerste woord dat in je opkomt als je iemand wilt condoleren. Alsof er een laatje in je hoofd opengaat en je het woord eruit trekt, zonder dat we echt stilstaan bij de betekenis erachter", zegt Van 't Veen. "Ik denk dat het woord 'gecondoleerd' in deze tijd zijn verbinding is kwijtgeraakt."

Wat mensen volgens haar eigenlijk willen overbrengen, is dat ze het verdriet van de ander erkennen. "Wat ik vaak hoor van mensen in rouw, is dat ze het geen fijn woord vinden. En dat er juist zoveel andere woorden zijn die dichterbij komen."

Volgens Van 't Veen kan het eenvoudiger en persoonlijker. "Zeg bijvoorbeeld: 'ik denk aan je', of 'ik vind het zo verdrietig voor je'. Of: 'zal ik even langskomen?' of 'het spijt me zo voor je'. Als dat oprecht wordt gezegd, is dat al genoeg. Of wees eerlijk en zeg: 'ik weet niet zo goed wat ik moet zeggen'. Daar zit ook al medeleven in."

Taboe op rouw

Zowel Kiki als Claire merken dat er nog altijd een taboe rust op rouw. Ze hopen dat het minder iets wordt waar mensen zich voor schamen. Claire: "Rouw is als een onuitgenodigde gast op je verjaardag. Je kunt niet zeggen: jij mag niet binnenkomen. Het is er. En je gaat ermee leren leven."

Je kunt ook echt rouwen om het verlies van je huisdier. Hoe dat voelt en gaat leggen we hier uit:

Kiki is rouw- en verliestherapeut. Haar eigen verlies en dat van haar cliënten laten volgens haar zien dat er meer ruimte moet komen om over rouw te praten. 

'Rouw heeft geen vervaldatum'

"De mensen die er het meest voor je zijn op zo'n moment, zijn niet degenen die de mooiste woorden vinden. Het zijn degenen die even stoppen. Die twee seconden nemen om te voelen: wat wil ik hier eigenlijk zeggen?"

Ook het woord 'sterkte' mag volgens haar anders. "Want wat zeg je nou eigenlijk als je iemand sterkte wenst? Alsof we altijd maar sterk moeten zijn, terwijl rouw er juist mag zijn en geen vervaldatum heeft." 

Claire vult aan: "Rouw heeft geen vervaldatum, de scherpe randen gaan er vanaf. Maar het wordt een nieuwe realiteit. Als iemand die je liefhebt overlijdt, verandert je wereld voorgoed. Van buiten lijkt alles door te gaan, maar van binnen is niets meer hetzelfde", zegt ze.

Juist daarom gaat het niet om de juiste woorden, maar om oprechte aandacht. Even stilstaan, en laten merken dat je er bent. Dat is wat volgens Kiki uiteindelijk het meeste betekent.