Antons overgrootvader hielp NSB-leider Mussert onderduiken tijdens oorlog: 'Een landverrader'
Kos wist lange tijd niet dat zijn overgrootvader overtuigd NSB'er was in de oorlog. Door gesprekken met zijn familie en onderzoek in het Oorlogsarchief, kwam hij erachter dat NSB-leider Anton Mussert van 10 tot 15 mei 1940 op zolder van zijn overgrootvader Gijsbert Gooijer schuilde.
Gooijer woonde afgelegen in het Gooi, een regio waar tijdens de oorlog veel NSB'ers woonden. In de chaotische dagen na de Duitse inval vreesde Mussert represailles vanwege zijn rol als NSB-leider. "Mijn overgrootvader was zelf niet hooggeplaatst maar vanwege zijn diepe overtuiging kende hij wel veel NSB'ers met hoge rangen. Voor Mussert had hij ontzag."
Gooijer, een overtuigd nationaalsocialist, was sinds 1933 lid van de NSB. Hij zag in Mussert een voorbeeld. Zijn Duitse echtgenote was groot Hitlerfan en Gooijer had begin jaren 30 grote financiële problemen.
Tijdens zijn onderzoek stuitte Kos, zelf historicus, op scherpe tegenstellingen binnen één gezin. Twee van de vier kinderen volgden hun vader en kozen de kant van de bezetter. Eėn zoon sloot zich zelfs aan bij de Waffen-SS, was bewaker in Kamp Vught en vocht later aan het Oostfront.
Maar de twee oudste kinderen, Willy en Cor, bewandelden juist een totaal ander pad. Zij namen Joodse onderduikers in huis, zonder dat hun vader daarvan wist. Later kregen Cor en zijn echtgenote hier een Yad Vashem-onderscheiding voor, een eretitel die door Israël wordt gegeven aan helpers van Joden. "Zij hadden een afkeer van het nationaalsocialisme. Ze zagen de joden als mensen, dat is het verschil", zegt Kos.
Open over verleden
Bang voor vervelende reacties vanwege het NSB-verleden van zijn overgrootvader is hij niet. "Als mensen er iets van vinden, dan is dat maar zo. Voor mij is dat geen reden om dingen verborgen te houden."
Hij is blij dat hij dankzij het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging, waarin dossiers van collaborateurs zitten, meer weet over zijn familieverleden. Zonder dat archief was het moeilijker geweest om aan zoveel informatie te komen. Hij hoopt dat het archief makkelijker toegankelijk wordt voor anderen. Je moet nu nog naar Den Haag of een van de regionale centra om te kijken.
Toegankelijk oorlogsarchief
Binnen zijn eigen familie werd lang gezwegen over het oorlogsverleden. Juist daarom vindt Kos dat openheid nodig is. Hij vindt dat je ook gewoon thuis achter je computer moet kunnen zoeken. "We hebben recht op die informatie. Je moet dossiers kunnen lezen en het beestje bij de naam noemen", zegt hij.
Kos noemt zijn overgrootvader een landverrader. NSB'ers zijn medeverantwoordelijk voor de deportatie en moord op meer dan honderdduizend landgenoten. "Het is gewoon de waarheid. Collaborateur vind ik te omfloerst," zegt hij.
Tegelijk houdt hij afstand. Hij houdt er niet van om mensen een les mee te geven. "Ik ben historicus: eerst de feiten, dan de meningen." Dat zijn familie zowel moedige als foute keuzes maakte, ziet hij als een gegeven. "Ik schaam mij niet en ben niet trots. Het is hun verhaal, niet het mijne. Het zegt niets over mij."
