Hantavirus op cruiseschip: drie doden, maar hoe groot is het risico?

1. Wat is het hantavirus?

Marion Koopmans: "Het hantavirus is een groep virussen die wereldwijd voorkomen en worden verspreid door knaagdieren, zoals muizen en ratten. Elk type virus hoort bij een specifieke diersoort en komt voor in een bepaald deel van de wereld. De ernst van de ziekte verschilt sterk per variant."

2. Welke varianten zijn er en hoe verschillen die?

Volgens Chantal Reusken van het RIVM gaat het om een brede virusgroep. "Er zijn ongeveer zestig hantavirussen bekend, waarvan zo'n twintig tot dertig mensen kunnen besmetten."

De virussen worden verspreid via knaagdieren. "Via uitwerpselen komt het virus in de omgeving terecht. Mensen kunnen besmet raken door direct contact, maar ook door het inademen van besmet stof." Vooral mensen die veel buiten werken of verblijven lopen risico. "Denk aan boswachters of mensen die na de winter hun vakantiehuisje schoonmaken."

Hantavirussen worden grofweg in twee groepen verdeeld. "In Europa en Azië ligt de sterfte meestal lager, tot maximaal ongeveer 15 procent. In Nederland gaat het om varianten met een sterfte van maximaal ongeveer 0,5 procent."

In Noord- en Zuid-Amerika zijn de risico's groter. "Daar zien we een ander ziektebeeld, met ernstige longklachten. Het sterftecijfer kan oplopen tot 35 tot 50 procent."

De vrouw van acteur Gene Hackman overleed vorig jaar nog aan het virus, zo lees je in onderstaand artikel:

3. Welke klachten veroorzaakt het?

"In Europa komt vooral het Puumala-virus voor", zegt Koopmans. "Dat veroorzaakt meestal relatief milde ziekteverschijnselen, al kunnen patiënten wel flink ziek worden en soms in het ziekenhuis belanden."

De ziekte begint vaak met vage, griepachtige klachten zoals spierpijn, hoofdpijn, buikpijn, misselijkheid en koorts. In sommige gevallen kunnen de nieren worden aangetast. "Daardoor kunnen nierklachten ontstaan en kunnen de nieren of lever licht ontstoken raken."

In andere delen van de wereld kan het ziektebeeld ernstiger zijn. "In Noord- en Zuid-Amerika zien we varianten die vooral de longen aantasten."

4. Hoe raak je besmet?

"Mensen raken meestal besmet via deeltjes uit uitwerpselen van knaagdieren", zegt Koopmans. "Het klassieke scenario is dat iemand een ruimte schoonmaakt waar muizen hebben gezeten, zoals een schuur of vakantiewoning. Daarbij komen virusdeeltjes vrij in stof, dat vervolgens wordt ingeademd."

Ook het RIVM wijst op die besmettingsroute. Het virus kan in opgedroogde urine, ontlasting en speeksel nog ongeveer twee weken overleven. Besmetting kan ook plaatsvinden via beten of via voedsel dat besmet is geraakt.

5. Is besmetting tussen mensen mogelijk?

In de meeste gevallen worden hantavirussen niet van mens op mens overgedragen. Toch is er een uitzondering, zegt Reusken.

"Er is één variant, het Andesvirus, dat wel van mens op mens kan worden overgedragen. Dat virus komt voor in Zuid-Amerika."

Of dat virus een rol speelt bij de uitbraak op het cruiseschip, is nog onduidelijk. "Een van de scenario's is dat de besmetting in Argentinië is ontstaan, bijvoorbeeld aan wal of doordat een knaagdier aan boord is gekomen."

Daarvoor is meer onderzoek nodig. "Het is belangrijk om eerst vast te stellen om welke variant het gaat en of meerdere patiënten met hetzelfde virus besmet zijn."

6. Hoe groot is het risico op een uitbraak?

Volgens Koopmans is het risico op een grote uitbraak klein. "Het hantavirus is geen onbekend virus. We kennen het goed en het wordt meestal niet van mens op mens overgedragen."

Wel is nog veel onduidelijk over de situatie op het schip. "Het is te vroeg om harde conclusies te trekken over wat daar precies is gebeurd."

Het RIVM laat weten dat er in Nederland jaarlijks ongeveer 20 tot 30 meldingen van hantavirusinfecties zijn. In Europa gaat het om honderden patiënten per jaar.

7. Waarom is een cruiseschip extra kwetsbaar?

Volgens Jan Sinnige, arts-microbioloog van het Rode Kruis Ziekenhuis, is een cruiseschip een van de lastigste plekken om een uitbraak onder controle te krijgen.

"Honderden mensen leven dicht op elkaar en delen dezelfde ruimtes, luchtcirculatie, water en riolering. Een schip is daarmee een gesloten systeem waarin contact moeilijk te vermijden is."

Daar komt bij dat veel infectieziekten beginnen met algemene klachten. "Dat maakt vroege herkenning lastig. Diagnostiek moet bovendien onderweg en op afstand worden georganiseerd, terwijl isolatiemogelijkheden beperkt zijn", legt hij uit. "Het is ook zo dat een schip soms langer in de haven moet blijven om maatregelen te nemen, dat is voor vakantiegangers niet leuk. Bovendien is niet elke haven geschikt om alle maatregelen te verzorgen." 

Het beheersen van een uitbraak is daardoor ingewikkeld. Vaak wordt pas duidelijk wat er speelt als het schip al onderweg is of bijna terugkeert naar de haven.

Zodra duidelijk is om welk virus het gaat, kunnen maatregelen worden genomen. "Bij een norovirus-uitbraak betekent dat bijvoorbeeld isolatie van zieke passagiers en grondige schoonmaak."

Bij het hantavirus ligt de aanpak anders. "Omdat knaagdieren de bron zijn, ligt de nadruk op opsporen en bestrijden. Onderzoekers kijken dan ook naar mogelijke verbanden: hebben patiënten dezelfde maaltijden gegeten of verbleven ze in dezelfde ruimtes?"