'Hé, dat is mijn foto': fotograaf Kaylee ziet eigen werk, maar dan met AI bewerkt

"Ik dacht: hé, dat is mijn foto”, zegt fotograaf Kaylee van Haften (30). De afbeelding wordt haar doorgestuurd door het model op de originele foto, Nicole Sietsema, die de foto voorbij ziet komen op Instagram. Als Van Haften de afbeelding bekijkt, ziet ze dat het gezicht met behulp van AI lijkt te zijn vervangen of flink bewerkt. Zo is de huid donkerder, zijn de ogen een andere vorm en zijn de wenkbrauwen borsteliger. 

"Een fotoshoot duurt al snel anderhalf uur. Met de voorbereiding, het uitzoeken van kleding en de nabewerking ben ik  tweeënhalf uur bezig met één foto.” Met AI kan binnen een paar seconde een foto bewerkt worden. "Dat voelt oneerlijk." 

Niet in strijd met richtlijnen

Van Haften, die zeven jaar als fotograaf werkt, zegt dat ze zoiets nog niet eerder heeft meegemaakt. Ze rapporteerde zowel de afbeelding als het account bij Instagram. Maar het platform laat weten dat de post niet in strijd is met de communityrichtlijnen.

Het account dat de foto heeft geplaatst lijkt grotendeels uit AI-gegenereerde afbeeldingen te bestaan en bevat Russische teksten. Wie erachter zit, is onduidelijk. De foto die op die van Van Haften lijkt, is inmiddels verwijderd. 

Volgens auteursrechtadvocaat Ruby Nefkens mag dit niet zomaar. "Er zit auteursrecht op, maar daarvoor moet een foto wel een eigen, creatieve inbreng hebben", legt ze uit. "Bij een standaard pasfoto is die er vaak niet, maar bij een foto met een kenmerkende pose, specifieke hoek, belichting en compositie meestal wel."

Ook als alleen het gezicht met AI wordt vervangen, kan de oorspronkelijke foto beschermd blijven. "Het gaat om het eindresultaat. Als de creatieve kenmerken van de oorspronkelijke foto nog zichtbaar zijn, kan er sprake zijn van auteursrechtinbreuk."

Auteursrecht geschonden

Volgens de advocate lijkt dat bij de foto van Van Haften het geval. “Je ziet dat haar haar hetzelfde is, de positie van de armen en de houding van het lichaam.” 

Dat Instagram geen overtreding van de communityrichtlijnen ziet, betekent volgens Nefkens niet automatisch dat er juridisch niets aan de hand is. Fotografen staan bij auteursrechtinbreuken juridisch vaak sterk, maar in de praktijk blijkt het lastig om misbruik volledig tegen te gaan. "Als iets eenmaal online staat, wordt het razendsnel gedeeld."

Fotografen kunnen bij hun foto’s duidelijk vermelden dat hun foto's niet voor andere doeleinden gebruikt mogen worden. Maar of dat heel veel helpt, betwijfelt Nefkens. 

Wie juridische stappen wil zetten, loopt daarnaast vaak tegen een praktisch probleem aan: bij anonieme accounts is het niet altijd duidelijk wie verantwoordelijk is. Van Haften probeerde in contact te komen met de persoon achter het account op Instagram, maar kreeg geen reactie. De fotograaf heeft het account daarom geblokkeerd zodat haar foto's in ieder geval niet meer kunnen worden gebruikt. Model Sietsema heeft hetzelfde gedaan.

Omstandigheden spelen mee

Naast het auteursrecht van de fotograaf kan ook het portretrecht van het model een rol spelen. "Als iemand nog steeds herkenbaar is aan bijvoorbeeld het lichaam of de houding, kan er een beroep worden gedaan op het portretrecht", zegt jurist Charlotte Meindersma.

Daarbij speelt de context waarin de afbeelding wordt gebruikt een rol. "Wordt de foto bijvoorbeeld gebruikt voor commerciële doeleinden of staat er een schadelijke tekst bij? Dat soort omstandigheden spelen allemaal mee."

Beschermen tegen gebruik

Toch belanden dit soort zaken maar zelden bij de rechter. "De schadevergoedingen in Nederland zijn vaak beperkt, terwijl een procedure veel tijd en geld kost."

Van Haften vraagt zich af hoe fotografen in de toekomst met dit probleem moeten omgaan. "Ik wil mijn werk juist graag online delen, maar je gaat je wel afvragen hoe je jezelf hiertegen kunt beschermen."

Het wordt steeds lastiger om online echte beelden van nepbeelden te onderscheiden. AI-systemen zijn inmiddels verantwoordelijk voor ruim 57 procent van al het internetverkeer.