Snelwegblokkades straks niet zomaar meer gedoogd, demonstratierecht of niet

"Het blokkeren van een snelweg of het spoor of het veroorzaken van een file is gevaarlijk", schrijft minister David van Weel over het besluit van gisteren tot strafrechtelijk ingrijpen. Het lokale gezag mag wel kiezen om een uitzondering te maken op deze landelijke afspraak en zulke blokkades toch toestaan. 

Het is op dit moment nog onduidelijk hoe het Openbaar Ministerie straks precies wil gaan handhaven. Vooralsnog verwijzen ze naar het statement dat gisteren samen met politie en Van Weel werd gegeven.

XR en FDF zeggen snelwegen te blijven blokkeren

Extinction Rebellion kondigde gisteren direct aan te blijven doorgaan met snelwegacties in het kader van 'vreedzame burgerlijke ongehoorzaamheid'. Ook belangengroep Farmers Defence Force (FDF) verwerpt het besluit. Volgens FDF behouden boeren het recht om met trekkers de snelweg op te gaan en noemt de groep een koppeling met het recente dodelijke ongeluk 'onzorgvuldig en ondeugdelijk gemotiveerd.'

Juist vandaag staan zes activisten van Extinction Rebellion voor de politierechter in Utrecht voor het fysiek blokkeren van de A12. De zaak richt zich uitsluitend op de demonstranten die hun auto als blokkade gebruikten. De honderden mensen die daarna de snelweg op liepen, staan niet terecht.

Volgens hoogleraar staats- en bestuursrecht Jon Schilder hield het OM zich de afgelopen jaren opvallend afzijdig bij dit soort overtredingen. In eerdere zaken vielen de straffen volgens hem relatief laag uit of werd het helemaal niet strafrechtelijk aangepakt. 

Zo werden activisten voor een blokkade bij Den Haag veroordeeld tot taakstraffen van dertig tot zestig uur. "Kennelijk omdat het onder het demonstratierecht werd geplaatst. Daarnaast was het argument dat demonstranten met een aanhouding voldoende zijn gestraft."

Daarbij blijven botsende rechten en belangen lastig in de praktijk: het demonstratierecht staat tegenover de verkeersveiligheid en het belang van andere weggebruikers.

Advocaten halen het demonstratierecht in dit soort zaken vaak aan, maar dat heeft grenzen meent Schilder. "Nergens in de wet staat dat je regels mag overtreden omdat je demonstreert. Je hebt het recht om te demonstreren, maar dat geeft je net zo min het recht om een snelweg te blokkeren als om een huis in de fik te steken."

In deze video zei je hoe de politie ingreep bij een eerdere snelwegblokkade van klimaatgroep Extinction Rebellion:

Een burgemeester is in principe verplicht om een aangekondigde demonstratie te faciliteren, maar heeft wel de bevoegdheid om voorschriften op te leggen. Dat gebeurt ter bescherming van de gezondheid, het voorkomen van wanordelijkheden of het waarborgen van de verkeersveiligheid. Op die manier wordt vooraf vastgesteld waar, wanneer en onder welke specifieke voorwaarden een protest mag plaatsvinden.

Bij onaangekondigde snelwegblokkades ontbreekt dat. De acties worden op die specifieke locaties niet toegestaan, waardoor demonstranten vooraf ook geen veiligheidsvoorschriften mee krijgen voor het gebruik van de openbare weg, legt Schilder uit. 

Hoewel in beide zaken demonstranten de snelweg opgaan, zit er volgens Schilder nog wel een verschil tussen de acties van Extinction Rebellion en die van de boeren. 

Veiliger deel van de weg

"Boeren rijden met hun landbouwtrekkers de snelweg op, wat met een maximale snelheid van 40 kilometer per uur op zichzelf al een strafbare overtreding is. Met de auto de weg op, zoals de XR-demonstranten deden, mag natuurlijk wel." Ook voorzitter van regioburgemeesters, Hubert Bruls, benadrukte dat gevaar: "Landbouwvoertuigen horen daar gewoon niet thuis."

Daarnaast kozen klimaatactivisten van XR voor hun demonstratie het allerlaatste stukje van de A12, precies op een plek waar het verkeer toch al moet afremmen, om de directe gevaren voor overige weggebruikers zo veel mogelijk te beperken. "Het kan meehelpen in een iets minder zware strafeis. Maar het OM maakt altijd per demonstratie opnieuw een afweging. Het is maatwerk." 

Advocaat Willem-Jan Kramer staat vandaag de demonstranten van XR bij. Hoewel hij niet op voorhand op de zaak in wil gaan, kan hij wel in algemene zin iets zeggen over de manier waarop overheid en het OM optreden tegen snelwegblokkeerders. Hij begrijpt waarom het idee kan bestaan dat er gemeten werd met twee maten: "Het mag natuurlijk niet uitmaken waarvoor je demonstreert. Daar mag een overheid niks van vinden. Het recht om te demonstreren geldt voor iedereen dus zul je ook iedereen gelijk moeten behandelen."

Trekkers gingen massaal de snelweg op tegen de nieuwe stikstofplannen van het kabinet, zie je in deze video:

De advocaat vindt overheidsingrijpen bij snelwegblokkades onder bepaalde omstandigheden verdedigbaar. Tegelijkertijd benadrukt hij dat niet elk overheidsingrijpen automatisch gerechtvaardigd is. De overheid moet terughoudend zijn en een verstoring van het gewone leven tot op zekere hoogte tolereren, vindt hij. 

Als demonstranten worden aangepakt omdat zij een snelweg blokkeren, dan moet diezelfde maatstaf volgens hem consequent worden toegepast op iedereen die vergelijkbare overlast veroorzaakt. "Ik zie zelfs verschillen in aanpak van klimaatdemonstranten onderling. Sommige actievoerders worden strafrechtelijk vervolgd, terwijl anderen onder vergelijkbare omstandigheden buiten vervolging blijven. Juist die verschillen in aanpak roepen vragen op over de gelijke behandeling van demonstranten."

'Vreedzame ongehoorzaamheid'