Daders spoorsabotage, die nog niet gepakt zijn, kunnen tot 15 jaar cel krijgen

1. Hoe gevaarlijk was deze actie?

Om die vraag te beantwoorden moet eerst het Nederlandse spoorsysteem worden uitgelegd. Het spoor is opgedeeld in secties. Als daar een trein rijdt, verbindt het wiel de linker- met de rechterspoorstaaf. "Dan weet het systeem: daar rijdt een trein", legt Henk van Oostveen, directeur van Railcenter, uit. Vervolgens gaat het sein op rood, zodat een andere trein dat stuk spoor niet in kan. 

Bij de sabotage werd dat systeem als het ware voor de gek gehouden. "Met een grote staaf hebben ze dat spoorwiel nagebootst. Het systeem denkt: daar rijdt een trein." Volgens Van Oostveen deed de beveiliging van het systeem daarmee precies wat die moest doen: de seinen gingen op rood.

Dat betekent niet dat voorwerpen op het spoor ongevaarlijk zijn. Volgens Van Oostveen kan een groot en zwaar voorwerp in het uiterste geval een trein laten ontsporen, al gebeurt dat volgens hem niet snel. "Zo'n trein is heel zwaar, die duwt meestal dingen die op het spoor liggen weg"

Ook een losgeschoten staaf kan in theorie schade veroorzaken, maar hoe groot dat risico hier was, kan hij zonder het gebruikte materiaal te zien niet beoordelen.

2. Wie zitten achter de sabotage?

Een dag later is het nog steeds onduidelijk wie erachter zitten. Geen groep heeft de actie opgeëist. Volgens Bart Schuurman, terrorisme- en extremismeonderzoeker, wijst de schaal van de actie wel op coördinatie. "Vooral omdat het gebeurt op veel verschillende plekken. Daarvoor moeten veel mensen samenwerken en afspraken maken."

RTL Nieuws heeft zelf onderzoek gedaan naar verschillende online groepen en ziet daar wel aanwijzingen dat het uit de hoek van boerenactivisten zou kunnen komen. 

Gisteren zei Sieta van Keimpema, secretaris van Farmers Defence Force, daarnaast dat het niet uit te sluiten is dat boeren achter de sabotageacties zitten. Agractie-voorzitter Erik Luiten zei niet te weten wie erachter zit en het onderzoek af te wachten.

De daders van de spoorsabotages hadden in ieder geval duidelijk kennis over spoorsystemen, denkt directeur Jorn Pruntel van spooraannemer ASSET Rail. "Het was zeer vakkundig uitgevoerd. Hiervoor moet je veel kennis hebben van het vakgebied, anders kun je dit niet." 

3. Wat voor straf kunnen de daders mogelijk krijgen?

Volgens Jaap-Willem Roozemond, strafrechtadvocaat die regelmatig optreedt in terrorismezaken, ligt voor de hand dat  er naar artikel 164 gekeken wordt. Dat gaat over het opzettelijk veroorzaken van gevaar voor het treinverkeer. "Als daarvan sprake is, hebben we het op zichzelf al over een zeer ernstig strafbaar feit, met een maximale gevangenisstraf van vijftien jaar."

Als daarnaast een terroristisch oogmerk wordt bewezen, kan de straf oplopen tot levenslang. Maar dat is volgens Roozemond juridisch lastig te bewijzen. "Dat een actie ontwrichtend is, betekent namelijk nog niet dat terrorisme ook het doel was", zegt de strafadvocaat.

Daarvoor moet bijvoorbeeld worden bewezen dat daders de overheid wilden dwingen iets te doen, ernstige angst wilden veroorzaken of belangrijke structuren van het land ernstig wilden ontwrichten. "Het enkel buizen leggen, is daarvoor onvoldoende."

4. Hoe is de beveiliging op het spoor?

Al langer is duidelijk dat er kwetsbaarheden zijn op het spoor. Daar kwam vorig jaar een rapport over uit. Daarin staat dat het Nederlandse spoor jarenlang vooral was gericht op efficiëntie en kosten besparen en daardoor niet goed genoeg is voorbereid op nieuwe dreigingen, zoals sabotage.

"Veiligheid was het ondergeschoven kindje", zegt Roy Hofkamp, onderzoeker Bewaken & Beveiligen aan de Universiteit Leiden. Volgens hem is het onmogelijk om het hele spoor streng te beveiligen. "We hebben meer dan 3000 kilometer spoor. Je kan niet op elke 100 meter camera en detectie plaatsen."

Rond drukke knooppunten hangen daarom meer camera's en bij bewoond gebied wordt het moeilijker gemaakt om het spoor op te komen. "Maar 100 procent veiligheid bestaat niet."

Ook adviseert het rapport om belangrijke plekken beter te beveiligen, bijvoorbeeld met hekken en slimme camera's.

Volgens Van Oostveen kan ook een modern railsysteem, een zogenaamd assentelsysteem, dat wordt uitgerold helpen. ProRail is daarmee bezig, maar het duurt lang voordat heel Nederland ervan is voorzien.