Dodelijkste protesten ooit in Iran, maar niemand weet precies hoeveel slachtoffers er zijn

Ondanks de blokkade van het internet, die nu al tien dagen duurt, komt er toch mondjesmaat informatie naar buiten. Beelden en verhalen van straten vol met lijkzakken, veroorzaken internationaal grote verontwaardiging.

Maar het aantal slachtoffers blijft onduidelijk. Diverse media en organisaties noemen verschillende aantallen. Soms is dat op basis van gelekte informatie van binnen de Iraanse overheid. In andere gevallen zijn het schattingen uit rapporten van artsen. Daarnaast zijn er non-profitorganisaties (ngo's), die informatie uit Iran verifiëren en op basis daarvan op precieze aantallen uitkomen.

De bron die het vaakst wordt aangehaald is HRANA, het Human Rights Activist News Agency. Dat is een ngo die als doel heeft betrouwbare informatie uit Iran te verspreiden. "Tijdens eerdere protestgolven en ook tijdens de oorlog afgelopen zomer tussen Israël en Iran, was HRANA achteraf gezien de organisatie die vaak het dichtst bij de waarheid zat", zegt Midden-Oostencorrespondent Pepijn Nagtzaam. "Zij staan bekend als relatief voorzichtig. Als zij doden melden, dan zijn dat doden die ze geverifieerd hebben."

Moeilijk om te verifiëren 

Tegelijkertijd is het onbekend hoe HRANA dat precies doet, want ze beschermen hun bronnen die informatie vanuit Iran naar ze sturen. Op zondag 18 januari waren er volgens HRANA 3.919 doden. Van nog eens 8.949 mensen wordt vermoed dat ze gedood zijn, maar wordt het nog onderzocht door de ngo. Ze maken onder andere gebruik van foto's, berichten van ziekenhuizen, mortuaria en begraafplaatsen, maar erkennen dat ze gelimiteerd zijn in hun onderzoek. 

Vanwege de beperkte informatie doen veel organisaties geen uitspraken over aantallen. Human Rights Watch publiceerde wel een uitgebreid artikel met daarin onder andere geverifieerde informatie over locaties met ten minste 400 lijkzakken en verhalen van ooggetuigen die schatten dat in één hal al 1500 tot 2000 lichamen lagen. 

Eerder portretteerde RTL Nieuws drie doodgeschoten Iraniërs:

Toen de eerste berichten van het geweld tegen demonstranten binnenkwamen, ging het om enkele tientallen doden. "Dat de aantallen nu zo oplopen, is niet omdat het geweld nu nog bezig is, maar omdat die informatie nu pas naar buiten komt", zegt Nagtzaam. "En dat laat zien dat de regering het protest nog veel harder heeft neergeslagen dan we dachten."

Beelden komen soms alsnog naar buiten via Starlink, of van Iraniërs die de grens met Turkije of Irak oversteken en dan video's uploaden. Daarnaast is er af en toe heel even de mogelijkheid om te bellen.

Zelf sprak Nagtzaam Iraniërs op het vliegveld in Istanbul. Ze kwamen net uit de Iraanse hoofdstad Teheran en wilden graag vertellen over wat ze met eigen ogen gezien hadden. "Een 60-jarige arts die op de spoedeisende hulp werkt, zei met tranen in zijn ogen dat hij in zijn hele carrière nog nooit zoiets had gezien als afgelopen dagen."

Meer van hun verhalen hoor je in de video hieronder. De tekst gaat daarna verder.

"Bijna alle Iraniërs die ik afgelopen week sprak, wilden heel graag praten, maar de meesten durven niet", zegt Nagtzaam. "De angst is ontzettend groot dat de overheid erachter komt dat ze zich kritisch hebben uitgelaten en dat dat zware gevolgen voor hen of hun familie heeft. En ook die vorm van repressie zorgt ervoor dát er dus zoveel onduidelijkheid is over de situatie in Iran."

Khamenei erkent doden

Afgelopen zaterdag sprak de leider van Iran, ayatollah Khamenei, tijdens een televisietoespraak voor het eerst over het aantal doden. Hij had het over 'duizenden' en legde de verantwoordelijkheid daarvoor bij de Amerikaanse president Trump, voor het aanmoedigen van de demonstranten. Khamenei noemde demonstranten 'soldaten' van de VS en claimt dat ze zelf wapens gebruikten. Hij gaf hiervoor geen enkel bewijs. Beelden laten duidelijk zien dat het veiligheidstroepen van de overheid zijn die op de demonstranten schieten.

Nagtzaam vraagt zich af of het ooit helemaal duidelijk zal worden hoeveel doden er de afgelopen weken zijn gevallen. "Ook als straks die internetblokkade voorbij is, blijft het internet gecontroleerd door de overheid. In Iran blijft het altijd moeilijk om betrouwbare informatie te verspreiden."

Volgens de laatste berichten is het nu weer rustiger in de straten in Iran. Waarschijnlijk niet omdat de oorzaken voor het protest opgelost zijn, maar omdat er zo gewelddadig is ingegrepen, dat de mensen simpelweg niet meer durven. "Als je zoveel mensen doodschiet, dan denken mensen vanzelf: je bent gek als je de straat op gaat Je kunt dus zeggen dat het effectief is om op deze manier protesten neer te slaan, maar het wakkert ook meer woede aan. Bij eerdere protesten hebben we gezien dat het in golven komt en gaat en het zou dus kunnen dat mensen weer opnieuw de straten op gaan."

Het is dus moeilijk om beelden vanuit Iran te versturen. Toch lukt het soms, mede dankzij Starlink. Hoe dat zit, leggen we uit in deze video: