Trumps 'vredesraad' kan op weinig enthousiasme rekenen: 'De feitelijke macht ligt bij hemzelf'

Op het World Economic Forum in het Zwitserse Davos werd het eerste handvest van Trumps vredesraad ondertekend. Bij de ceremonie waren vertegenwoordigers van negentien landen aanwezig, onder wie de Argentijnse president Milei, de Indonesische president Subianto en de Hongaarse premier Orbán.

"Deze raad heeft de potentie om een ​​van de meest invloedrijke organen ooit te worden", sprak Trump de menigte toe. Hij zei zich 'vereerd' te voelen dat hij was gevraagd om voorzitter te worden van de door hemzelf bedachte raad.

Het idee voor een vredesraad is niet nieuw. Er werd eind september voor het eerst over gesproken als onderdeel van het door de Amerikanen opgestelde vredesplan voor de Gazastrook. Onderdeel van dat plan is dat Gaza zal worden bestuurd door een tijdelijk overgangsbestuur, bestaande uit Palestijnen en internationale experts. 

Dit overgangsbestuur zou onder toezicht komen te staan van Trumps vredesraad. Ook de Nederlandse oud-vicepremier en voormalig VN-gezant Sigrid Kaag zou erin komen te zitten, al heeft Kaag zelf tot op heden niet gereageerd op die bekendmaking van het Witte Huis.

Maar intussen wordt langzaam duidelijk dat Trump een geheel ander soort raad voor zich ziet. Een met een veel groter mandaat: namelijk het oplossen van internationale conflicten over de hele wereld. De Amerikaanse president heeft tientallen landen uitgenodigd om zich aan te sluiten, onder wie Rusland en China. Een permanente zetel in het bestuur is mogelijk, tegen betaling van 1 miljard dollar. Wat verder opvalt: in het handvest dat gisteren is gepresenteerd, staat Gaza of de Palestijnse bevolking niet langer benoemd.

Experts in het internationaal recht zijn erg sceptisch over Trumps vredesraad. Zij wijzen op het feit dat het vetorecht nu is geconcentreerd bij één persoon (Trump) in plaats van bij meerdere staten (zoals bij de VN). Ook het idee dat het lidmaatschap niet open maar uitsluitend op uitnodiging is, en dat het handvest ook geen rol voorziet voor een internationale rechter, maakt hen argwanend.

'Machtspolitiek'

"De feitelijke macht ligt bij de voorzitter, president Trump, die herhaaldelijk heeft laten zien weinig respect te hebben voor het internationaal recht", zegt André Nollkaemper hoogleraar Internationaal Recht en Duurzaamheid aan de Universiteit van Amsterdam. "Het vetorecht in de Veiligheidsraad is nu al problematisch, maar daar is tenminste sprake van een zekere machtsbalans tussen meerdere staten. Die balans ontbreekt hier volledig."

Volgens Nollkaemper ontbreekt elke vorm van controle op het handelen van Trump en zijn vredesraad. "Zonder rechterlijke toetsing of politieke tegenmacht is er geen enkele reden om te vertrouwen dat deze organisatie daadwerkelijk door het internationaal recht zal worden geleid in plaats van door machtspolitiek."

Ook Kushtrim Istrefi, hoofddocent internationaal en Europees recht aan de Universiteit Utrecht, ziet veel bezwaren. "Misschien wel het meest zorgwekkende teken tot nu toe, is de uitbreiding van het lidmaatschap naar Rusland. Het is verontrustend dat een lidstaat waarvan verwacht wordt dat deze bijdraagt ​​aan de wereldvrede, zelf al jarenlang betrokken is bij een flagrante schending van het VN-Handvest door de agressie tegen Oekraïne."

Trump ontkende gisteren dat hij de VN-Veiligheidsraad zou willen vervangen. De twee raden zouden prima naast elkaar kunnen bestaan, aldus Trump, wat 'erg uniek voor de wereld' zou zijn", zei hij tijdens de ceremonie in Davos. "De VN hebben enorm veel potentieel, maar ze hebben dat niet benut", deelde Trump nog wel even een sneer uit. 

Landen zijn niet happig

Dit alles zorgt ervoor dat landen niet bepaald happig zijn om mee te doen. Los van Hongarije (luis in de pels van de EU, en pro-Russisch onder Orbán) heeft geen enkel Europees of zelfs westers land zich aangesloten. De negentien landen die wel meedoen, komen vooral uit het Midden-Oosten, Azië en Zuid-Amerika. Andere landen twijfelen over wat Trump nu precies beoogd met zijn vredesraad.

Ook Nederland kijkt de kat uit de boom: het kabinet zegt nog besluit te hebben genomen over deelname. Volgens demissionair minister van Buitenlandse Zaken David van Weel (VVD) kwam de ondertekening van gisteren 'te vroeg' voor Nederland. Zijn Britse collega Yvette Cooper sprak zich wel uit: het VK doet niet mee vanwege zorgen over de mogelijke deelname van de Russische president Vladimir Poetin.

Ondertussen vrezen Europese landen dat de raad mogelijk bedoeld is als alternatief voor de VN-Veiligheidsraad. Die raad is sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog het belangrijkste platform voor diplomatie en het oplossen van internationale conflicten. Al is er steeds luidere kritiek op de manier waarop de vijf permanente leden (China, Rusland, Frankrijk, het VK en de VS) omgaan met hun vetorecht - waardoor niet of nauwelijks wordt opgetreden bij conflicten waarbij grootmachten zelf betrokken zijn, waaronder in Syrië, Oekraïne en ook Gaza.

Midden-Oosten in verwarring

De opvallende verschuiving van het mandaat van Trumps vredesraad zorgt ondertussen in het Midden-Oosten voor de nodige verwarring, zegt correspondent Pepijn Nagtzaam. "Het schiet al maanden alle kanten op. Er was eerst het Amerikaanse vredesplan voor Gaza, toen stapte de regering-Trump uit tientallen internationale organisaties, en nu wil hij een soort mini-VN oprichten, terwijl de humanitaire situatie in Gaza nog altijd zeer schrijnend is. Wat landen in het Midden-Oosten betreft is Trumps strategie totaal onnavolgbaar."

Dat landen zoals Saoedi-Arabië, Qatar, Turkije en de Verenigde Arabische Emiraten wel meedoen met Trumps vredesraad, heeft vooral een pragmatische reden, zegt Nagtzaam. "Zij denken: als we niet aan tafel zitten, staan we straks op het menu. Dus dan doen we nu maar mee. Zodat we er straks misschien nog iets goeds voor terug kunnen krijgen."

Daarmee raakt het oorspronkelijke doel van Trumps vredesraad, namelijk een duurzame oplossing voor de Gaza-oorlog, alsmaar verder uit zicht. Zeker nu Trump ook wil dat Israël zich aansluit bij het hoogste bestuur van zijn raad. 

Volgens Peter Malcontent, expert in het Israëlisch-Palestijnse conflict, heeft ondertussen ook niemand het meer over een internationale troepenmacht die Gaza straks zou moeten beveiligen. "Die zou erop moeten toezien dat Hamas zich ontwapent en dat Israël zich volledig terugtrekt uit de Gazastrook. Maar veel landen zijn bang om in een soort burgeroorlog te raken. Zij staan niet te trappelen om hier nog deel van uit te maken. 

Politiek verslaggever Roel Schreinemachers is in Davos, waar NAVO-baas Rutte sprak over de spanningen rond Groenland en de koers van de NAVO: