Dit kan Europa doen nu het weet dat Navalny is vergiftigd
In 2024 overleed Navalny op 47-jarige leeftijd in een strafkolonie in Siberië. Daar zat hij een gevangenisstraf van ruim 19 jaar uit, omdat hij onder andere werd beschuldigd van het oprichten van een extremistische groepering.
Navalny's moeder roept op tot gerechtigheid na nieuws over vergiftiging
Destijds zei Rusland dat Navalny onwel was geworden na een wandeling en was overleden, maar westerse landen zetten daar toen al grote vraagtekens bij. Nu concluderen Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk en Zweden na laboratoriumonderzoek dat de oppositieleider is vergiftigd.
In biologisch materiaal van het lichaam van Navalny, dat uit Rusland is gesmokkeld, is de extreem giftige stof epibatidine aangetroffen.
Wat is epibatidine?
Epibatidine komt van nature voor bij pijlgifkikkers in Zuid-Amerika. Volgens toxicoloog Paul Scheepers kan Rusland het gif niet direct van de kikkers hebben kunnen krijgen. "Die kikkers kunnen nooit de bron zijn, want ze kunnen de stof alleen aanmaken als ze in hun eigen leefomgeving zijn. Het beschermt hen tegen roofdieren", zei Scheepers eerder tegen ANP.
Volgens de toxicoloog is het gif 200 keer sterker dan morfine. "Er is vroeger wel onderzocht of deze stof bij pijnbestrijding gebruikt kon worden, maar het werd niet geschikt geacht omdat een hele lage dosering er al toe kan leiden dat de spieren die je nodig hebt voor ademhaling niet meer werken."
De vijf Europese landen richten al hun pijlen op de Russische president Vladimir Poetin. "Alleen Rusland had de middelen, het motief en de gelegenheid om dit gif toe te dienen", schrijven ze in een gezamenlijke verklaring. Volgens hen is het een ernstige schending van het Verdrag inzake Chemische Wapens, een verdrag waar Rusland ook deel van uitmaakt. Daarom heeft het Verenigd Koninkrijk ook een melding ingediend bij het OPCW, de organisatie die toezicht houdt op het naleven van het verdrag.
Ook onze demissionair minister van Buitenlandse Zaken David van Weel (VVD) belooft een vuist te maken tegen Rusland in deze kwestie: "We gaan door naar het OPCW hiermee. Ik denk dat we een heel sterke zaak hebben. Dat gaat niet morgen leiden tot grote uitkomsten. Deze raderen draaien langzaam, maar ze draaien wel."
De moeder van Navalny, Lyudmila Navalnaya, heeft na deze nieuwe conclusies opgeroepen tot 'gerechtigheid'. Maar zal Rusland überhaupt terechtstaan voor de dood van Navalny?
Geen rechterlijke aansprakelijkheid
Volgens Sergey Vasiliev, hoogleraar internationaal recht aan de Open Universiteit, leidt een procedure bij het OPCW niet automatisch tot rechterlijke aansprakelijkheid. "Deze organisatie ziet er alleen op toe dat het verbod op chemische wapens wordt nageleefd. Staten zouden ervoor kunnen kiezen een geschil voor te leggen aan het Internationaal Gerechtshof (ICJ), maar daarvoor is de instemming van Rusland nodig."
Naar die instemming kan het ICJ waarschijnlijk fluiten, want het Kremlin ontkent in alle toonaarden betrokkenheid bij de dood van Navalny.
ICJ en ICC
Het Internationaal Gerechtshof (ICJ) is onderdeel van de Verenigde Naties en oordeelt over geschillen tussen landen, maar velt geen oordeel over individuen.
Het Internationaal Strafhof (ICC) is een losstaand orgaan dat mensen persoonlijk verantwoordelijk kan houden, bijvoorbeeld voor oorlogsmisdaden.
Ook al is een zaak onwaarschijnlijk, volgens hoogleraar Vasiliev is er wel degelijk een misdrijf onder het internationaal recht begaan door de vermeende Russische daders. "We kunnen zeker betogen dat het gaat om een moord als een misdrijf tegen de menselijkheid. Met wat in Rusland is gebeurd, het onderdrukken van een politieke beweging tegen Poetin, is dit uiteraard een grootschalige aanval tegen de burgerbevolking." Maar daadwerkelijk een strafzaak bij het ICC, het Internationaal Strafhof, starten, is volgens Vasiliev in deze kwestie onmogelijk.
314 gevangenen vrijgelaten tijdens ruil Rusland en Oekraïne
"Het ICC heeft geen rechtsmacht over misdrijven die zijn begaan door Russische staatsburgers op het grondgebied van Rusland, omdat Rusland de rechtsmacht van het ICC niet heeft erkend." Daardoor kunnen zij in feite niets tegen de vermoedelijke moordenaars van Navalny beginnen.
Correspondent Olaf Koens heeft er een hard hoofd in dat een zaak tegen Rusland überhaupt ergens toe zou leiden. "Als het nu 2005 zou zijn, dan zouden we zeggen: dat zou echt ernstige gevolgen kunnen hebben, met een zaak bij het Internationaal Gerechtshof." Maar Koens maakt zich vandaag de dag geen illusies. "We zijn in 2026. Rusland houdt zich aan geen enkel verdrag en voert een misdadige oorlog in Oekraïne. Daar lopen op dit moment ook internationale strafzaken tegen, maar Rusland doet daar niets mee."
Argumenten vóór een procedure
Toch sluit Vasiliev niet uit dat er ooit wel een (inter)nationale strafprocedure wordt gestart over deze kwestie. "Het ICC zou misschien in de toekomst bevoegd kunnen zijn als er een regimewisseling plaatsvindt in Rusland. Dan kan een nieuw politiek leiderschap rechtsmacht toekennen aan het ICC - of binnen het rechtsstelsel van Rusland zelf - over misdrijven die in het verleden zijn gepleegd." Maar dat blijft voor nu een 'wat als'-scenario waar Rusland nog ver van verwijderd is.
Valisiev benadrukt dat het Russische Wetboek van Strafrecht überhaupt geen afzonderlijke categorie van misdrijven tegen de menselijkheid kent. "Toch is het van juridisch en symbolisch belang om deze handelingen bij de juiste naam te benoemen", gaat Vasiliev verder. "Het gaat om een misdrijf tegen de menselijkheid, een kwalificatie die zwaarder weegt dan die van reguliere moord."
Zware Russische aanval vanuit de ruimte op Oekraïne
Volgens Vasiliev kan Europa weinig doen tegen Rusland wat nog niet eerder is geprobeerd. "De bevindingen kunnen en zullen waarschijnlijk leiden tot nog meer sancties, waaronder individuele sancties tegen de vermoedelijke daders van deze vergiftiging."
De gevolgen zullen volgens de hoogleraar vooral politiek zijn. "Dit maakt de geleidelijke 'normalisatie' van Poetin en zijn regime ondenkbaar en onmogelijk." Hij ziet het voor Europa als opnieuw 'een rode lijn die door Poetins Rusland werd overschreden'.
Ondertussen gaat de oorlog in Oekraïne onverminderd door, waar ook Nederlanders bij betrokken zijn. Zo vocht de Nederlandse Harm aan het front in Oekraïne:
