AIVD en MIVD zagen Russische invasie niet als waarschijnlijk: 'Wat een fuck-up'
De krant sprak met negentien betrokken inlichtingenofficieren en hoge ambtenaren. Omdat zij niet in het openbaar mogen spreken, worden de meesten anoniem opgevoerd. Zowel de AIVD als de MIVD hebben het verhaal vooraf gelezen. Namens beide diensten reageert één AIVD'er anoniem.
Even terug naar die vroege ochtend van 24 februari 2022. De wereld wordt geschokt als troepen vanuit de Krim, Belarus en het westen van Rusland de grens met Oekraïne oversteken. Poetin doet wat Europa jarenlang niet voor mogelijk had gehouden. De stabiele en duurzame relatie die het westen sinds de Koude Oorlog had opgebouwd met Rusland is definitief ten einde.
Een 'unieke bron'
De inlichtingendiensten baseerden zich op een 'unieke bron', dicht bij de Russische president Poetin. Deze 'beproefde bron' zou jarenlang zeer waardevolle informatie hebben verschaft, valt in de reconstructie te lezen.
Lange tijd schatten de AIVD en de MIVD, hoofdzakelijk vanwege die 'unieke bron', de kans op een invasie in als 'onwaarschijnlijk'. Pas drie weken voor de inval werd de conclusie bijgesteld naar 'mogelijk'. Toen werd duidelijk dat het Russische leger grote hoeveelheden bloedplasma naar het front bracht. Het aantal Russische troepen aan de grens met Oekraïne was op dat moment al flink toegenomen.
Wel of geen aanval
Volgens de AIVD en de MIVD moest die troepenopbouw worden gezien als een drukmiddel voor onderhandelingen met het Westen. De veronderstelling was dat Poetin nog altijd bereid was om te praten, maar de druk wilde opvoeren om een sterkere onderhandelingspositie te creëren. De Amerikaanse lezing was echter dat het niet de vraag was of, maar wanneer de Russen de aanval zouden inzetten.
Toch probeerden de Nederlandse inlichtingendiensten de Amerikaanse CIA van hun conclusie te overtuigen. De Nederlandse inlichtingen slaagden er zelfs in hun informatie te delen met toenmalig president Joe Biden.
De AIVD, de MIVD en de CIA voerden regelmatig gesprekken, maar kwamen er niet achter waarom hun conclusies zo uiteenliepen. Achteraf bleek dat de VS een bron had die waarschijnlijk nog dichter bij Poetin stond.
Pas nadat de Russische troepen Oekraïne waren binnengetrokken, werd duidelijk dat de top van het Russische veiligheidsapparaat niet op de hoogte was van de aanvalsplannen van Poetin. Slechts een klein groepje van naar schatting tien vertrouwelingen was bij de inval betrokken.
Te veel geleund op één bron
Koen Aartsma werkte jarenlang bij de AIVD, is inlichtingenexpert bij Instituut Clingendael en kan duiden hoe inlichtingen tot stand komen. Volgens hem zijn er meerdere fouten gemaakt. Eén daarvan is dat er te zwaar werd geleund op een bron waaraan veel waarde werd gehecht. Hij vertelt aan RTL Nieuws: "Het probleem is waarschijnlijk dat deze bron erg waardevol was voor eerdere rapportages die ze hebben geschreven. Maar dat kan ook verblinden. In het verleden behaalde resultaten bieden immers geen garantie voor de toekomst. Zeker niet wanneer het over de vraag gaat of Poetin écht bereid was een invasie te beginnen."
'Wat een fuck-up'
Hoewel ook de Duitse en Franse inlichtingendiensten een invasie niet als waarschijnlijk hadden ingeschat, was de verbijstering bij de AIVD en de MIVD over hun verkeerde inschatting enorm. Dat blijkt wel uit een uitspraak van een van de bronnen die de Volkskrant sprak: "Dit is de grootste oorlog op Europees grondgebied sinds de Tweede Wereldoorlog. En die zagen wij niet aankomen. Wat een fuck-up."
Nederlandse overheidsinstanties nemen doorgaans veiligheidsbeslissingen op basis van adviezen van de AIVD en de MIVD. Maar militairen, ambtenaren en ook de Nederlandse ambassade in Oekraïne vertrouwden in de laatste weken voor de inval steeds meer op Amerikaanse inlichtingen. Zo ging Commandant der Strijdkrachten Onno Eichelsheim vanaf begin februari al uit van een invasie en riep de Nederlandse ambassade in Oekraïne ongeveer een week voor de inval Nederlanders al op om het land te verlaten.
Foutief beeld van Poetin
Sommige bronnen die de Volkskrant sprak, spreken van een 'inlichtingenblunder', volgens de meesten veroorzaakt door een foutief beeld van Poetin. Een van hen reageert: "We gingen te veel uit van Poetin als een rationele actor."
Ook expert Aartsma merkt op dat de diensten ernaast zaten bij het inschatten van de intenties van Rusland. "Inlichtingenanalisten maken bij het opstellen van analyses onderscheid tussen intenties, capaciteiten en activiteiten. Ook de Nederlandse analisten zagen dat Rusland een troepenmacht aan het opbouwen was en bloedplasma richting de grens stuurde. Maar waar ze fout zaten, was bij het inschatten van de intenties van Rusland."
Weinig vertrouwen in de Amerikanen
Critici vinden dat de gemaakte fouten voorkomen hadden kunnen worden als de AIVD en de MIVD beter hadden samengewerkt met de Amerikaanse diensten. Volgens Aartsma ligt dat wat complexer en heeft dat voor een groot deel te maken met de Amerikaanse inlichtingen voorafgaand aan de Irakoorlog in 2003.
De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken deelde toen inlichtingen over Iraakse massavernietigingswapens die niet bleken te kloppen. De daaropvolgende invasie in Irak duurde jaren en kostte honderdduizenden mensen het leven. De angst om, net als in 2003, in een oorlog te worden gezogen, was groot in Europa.
Aartsma: "Het zou voor de diensten heel pijnlijk zijn geweest als ze de Amerikaanse analyses hadden gevolgd en achteraf opnieuw was gebleken dat deze niet klopten. Er was veel voorzichtigheid."
Wat wil de VS?
Hoewel de Amerikanen wel met informatie over een invasie naar buiten traden, gaven ze niet prijs hoe ze tot die conclusie waren gekomen. Dat maakte het volgens Aartsma voor de AIVD en de MIVD extra lastig om in de Amerikaanse lezing mee te gaan. "Bij de diensten waren er waarschijnlijk grote vraagtekens bij hoe ze die conclusie moesten duiden. Hebben de Amerikanen niet een eigen agenda? Is dit niet onderdeel van een Amerikaans plan om de Russen af te schrikken?"
Achteraf vinden veel betrokkenen dat Nederland door de gemaakte fouten de enige kleine kans heeft laten schieten om de oorlog te voorkomen. Een gezamenlijk Amerikaans en Europees blok dat dreigde met militaire inzet en economische sancties had Rusland kunnen afschrikken, geloven zij.
Ook vinden sommigen dat Europa door een verkeerde inschatting in de maanden voor de oorlog tekort is geschoten in de steun aan Oekraïne. Expert Aartsma kan zich daarin vinden, maar oordeelt terugkijkend op de situatie ook dat het niet bewapenen van Oekraïne op dat moment een logische keuze was. "Achteraf was dat wel een goede uitkomst geweest. Maar vooraf geldt dat jouw handelingen ook invloed hebben op het toekomstscenario. Met andere woorden: Oekraïne bewapenen had escalerend kunnen werken, waardoor het scenario dat Rusland Oekraïne daadwerkelijk zou binnenvallen ook waarschijnlijker was geworden.”
Langs de grens met Letland wordt de Russische dreiging ondertussen steeds duidelijker. Onze verslaggever kwam daar oog in oog te staan met Russische soldaten:
