Stewardess Sophie kreeg kanker na 12.600 vlieguren: is werken in de lucht ongezond?

Dertig jaar lang was Sophie Lainault (59) stewardess bij Air France. In die periode maakte ze ruim 12.600 vlieguren, waarvan meer dan de helft ’s nachts. Ze kreeg borstkanker en streed jarenlang om erkenning dat ze die ziekte door haar werk kreeg. De vrouw kreeg gelijk: de Franse rechter erkent haar borstkanker als beroepsziekte. Dit is een primeur binnen de luchtvaartsector. 

De rechtbank woog drie omstandigheden mee: nachtwerk, blootstelling aan ioniserende straling op grote hoogte en het jarenlang meeroken van sigaretten. Tot 2000 mocht je in delen van vliegtuigen van Air France roken aan boord. Uit medisch onderzoek bleek dat ze geen genetische aanleg had en dat haar levensstijl de ziekte niet kon verklaren.

Lainault is genezen en kan door de uitspraak eerder met pensioen. De zaak roept een bredere vraag op: hoe ongezond is het eigenlijk om meerdere jaren als stewardess of ander cabinepersoneel te werken? 

Een deze maand verschenen Amerikaanse studie van Harvard laat zien dat piloten en stewardessen van ruim 500 onderzochte beroepen het grootste aandeel sterfgevallen door zogenoemde stralingsgerelateerde kankers hebben.

Binnen de luchtvaartbranche zijn er al langer zorgen. De uitspraak maakt de weg vrij voor vergelijkbare claims van ander cabinepersoneel en kan daarmee voor een sneeuwbaleffect zorgen.

Hot topic 

"Het is een hot topic onder onze beroepsgroep", zegt Wendy Smit van de Vereniging Nederlands Cabinepersoneel (VNC). Hoewel ze het een 'zorgwekkende ontwikkeling' noemt, houdt ze vooralsnog een slag onder de arm. Er moet volgens haar eerst meer onderzoek worden gedaan naar de gezondheidsrisico’s van het vak. 

Aan sommige omstandigheden valt volgens Smit bovendien weinig te veranderen. "Als je intercontinentaal vliegt, is dat altijd in de nacht. Daar is weinig aan te doen." De ioniserende straling wordt door vliegmaatschappijen gemonitord, op basis van het aantal vlieguren. "Daar zitten we ver onder."

Ook bij FNV Cabine, de vakbond voor KLM-cabinepersoneel, speelt dit onderwerp. KLM is volgens de bond een werkgever 'die goed voor haar mensen zorgt'. "Dat draagt eraan bij dat cabinepersoneel vaak lange dienstverbanden heeft en daardoor ook langere tijd aan deze gezondheidsrisico’s wordt blootgesteld", zegt bestuurder Dana Perkins. FNV Cabine is momenteel met KLM in gesprek over mogelijke regelingen voor cabinepersoneel om eerder te kunnen stoppen met werken.

Extra straling in de lucht 

Maar die ioniserende straling, wat is dat nou eigenlijk precies? Deze vorm van straling komt zowel uit natuurlijke als kunstmatige bronnen en geeft zoveel energie af, dat het cellen en DNA kan beschadigen. DNA-schade kan leiden tot kanker. 

"Deze straling is er altijd al geweest en is altijd en overal aanwezig", legt Fieke Dekkers, stralingsonderzoeker bij het RIVM uit. "Je moet te veel blootstelling vermijden, maar je kunt het nooit naar 0 krijgen."

Een paar duizend meter in de lucht is de straling vele malen hoger van op de grond, omdat er minder bescherming is van de atmosfeer en het aardmagnetisch veld. "Toch valt de dosis straling waaraan cabinepersoneel wordt blootgesteld nog steeds mee. Het is echt maar een klein beetje extra risico."

Het blijft volgens haar bovendien altijd lastig te bewijzen dat de ioniserende straling de boosdoener was. In tegenstelling tot bijvoorbeeld asbest, kun je dat bij straling achteraf niet vaststellen. 

Verband nachtwerk en borstkanker 

Ook voor het verband tussen nachtwerk en een verhoogd risico op borstkanker is volgens Karin Proper, hoogleraar arbeid en gezondheid, nog 'geen overtuigend sterk bewijs'. Niet alle studies zeggen hetzelfde, al zijn er wel 'enige aanwijzingen'. 

Dat nachtwerk niet goed is voor de gezondheid, durft Proper wél te stellen. Over een link met met hart- en vaatziekten, diabetes en slaapproblemen zijn wetenschappers het over het algemeen wel eens. 

"De biologische klok volgt de licht-donkercyclus en beïnvloedt allerlei processen in ons lichaam. Als die klok wordt verstoord, heeft dat invloed op de gezondheid. Bij nachtwerk gebeurt dat: je slaapt op een moment waarop je lichaam eigenlijk wakker zou moeten zijn en andersom. Je biologische klok probeert zich steeds aan te passen, waardoor je lichaam ontregeld raakt."

Te stellig

Als cabinemedewerker doorkruis je ook steeds verschillende tijdzones. Ook hierbij wordt de biologische klok verstoord. Maakt dit van stewardess een ongezond beroep? Dat is wellicht iets te stellig, maar 'er is wel een combinatie van blootstelling aan risicofactoren'. 

Het lukt niet om vrouwen elke twee jaar te controleren op borstkanker. En dat kost levens, zegt het RIVM. Borstkankerpatiënt Linda waarschuwt hiervoor in onderstaande video: