Na tien jaar uitspraak in Kosovotribunaal: wat staat er op het spel?

De oorlog in Kosovo is een van de grootste gewapende conflicten uit de recente Europese geschiedenis. Eind jaren 90 vielen hier 13.000 burgerslachtoffers. Naar schatting 850.000 mensen moesten vluchten. 

Oorlog in Kosovo, hoe zat dat ook alweer?

Kosovo was onderdeel van de Republiek Joegoslavië, een land op de Balkan dat begin jaren 90 uit elkaar viel. Steeds meer deelrepublieken verklaarden zich onafhankelijk, met meerdere oorlogen en genocide tot gevolg. 

Kosovo was een autonome provincie binnen Servië. Er wonen vooral etnisch Albanezen, die het slachtoffer waren van discriminatie en onderdrukking. Begin jaren 90 werd daarom het Kosovaarse Bevrijdingsleger UÇK opgericht, een guerrillabeweging die met wapens streed voor afscheiding. Het Servische leger reageerde met geweld op de opstand en er ontstond oorlog.

Door ingrijpen van de NAVO, met grootschalige bombardementen op Servische doelwitten, kwam in 1999 een einde aan de oorlog. Kosovo kwam onder tijdelijk bestuur van de Verenigde Naties. In 2008 riep het land de onafhankelijkheid uit. Nog steeds wordt Kosovo niet erkend door buurland Servië en dat leidt nog altijd tot spanning in de regio. Ook een aantal EU-landen erkennen de onafhankelijkheid niet. 

Wie staat er terecht en waarom?

De uitspraak waar het nu om gaat, draait om vier voormalig kopstukken van het Kosovaarse Bevrijdingsleger UÇK, waarvan de bekendste Hashim Thaçi is. Hij was de politiek leider en opperbevelhebber van het UÇK. De andere drie hadden ook hoge functies in het leger. 

Ze worden verdacht van onder andere vervolging en marteling van, en moord op de Servische en Romabevolking en op Albanese politieke tegenstanders. Tegen alle vier wordt 45 jaar gevangenisstraf geëist. Maar ze ontkennen verantwoordelijkheid voor de misdaden en zeggen onschuldig te zijn. 

Interessant om te weten: Hashim Thaçi was premier in 2008. Hij was degene die de onafhankelijkheid van Kosovo uitriep. Daarna was hij minister van Buitenlandse Zaken. In deze twee rollen heeft hij zelf, onder internationale druk, meegewerkt aan de oprichting van het tribunaal waar hij dus nu terechtstaat. Van 2016 tot 2020 was hij president. Nadat een rechter de officiële aanklacht tegen hem had bevestigd, trad Thaçi per direct af en liet hij zich vrijwillig overbrengen naar de gevangenis in Den Haag. 

Waarom is het Kosovotribunaal opgericht?

Al in 1993 werd in Den Haag het Joegoslaviëtribunaal opgericht. Dit was naar aanleiding van oorlogsmisdaden die in Kroatië en Bosnië waren gepleegd. Uiteindelijk werden in deze rechtbank tientallen mensen veroordeeld, óók voor oorlogsmisdaden in Kosovo.

Maar in 2015 werd ook nog een apart tribunaal opgericht om specifiek onderzoek te doen naar vermeende oorlogsmisdaden van het Kosovaarse Bevrijdingsleger. Officieel heet dit Kosovo Specialist Chambers. Experts noemen het hele bestaan van dit tribunaal problematisch. "Het feit dat het zich richt op één etnische groep is in strijd met allerlei beginselen van het internationaal recht", zegt Mathias Holvoet, docent internationaal strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam. 

"Natuurlijk ben ik ervoor dat er verantwoordelijkheid genomen moet worden voor misdrijven, maar dat moet dan algemeen gelden voor iedereen." Zoals bijvoorbeeld wel het geval was binnen het Joegoslaviëtribunaal. 

Volgens Nevenka Tromp, hoogleraar internationale relaties aan de Universiteit van Amsterdam, spelen allerlei politieke belangen rondom de oprichting van het Kosovotribunaal. "Men denkt dat beide kanten iets fout hebben gedaan als je in een conflict twee etnische groepen hebt. Maar dit was geen etnisch conflict, het was terreur vanuit de Servische staat." 

In het Joegoslaviëtribunaal zijn vooral Serven veroordeeld voor oorlogsmisdaden, en maar één etnisch Albanees uit Kosovo. "Op het moment dat mogelijke misdaden vanuit Albanezen onderzocht werden, kwamen er geruchten over illegale orgaanhandel door het UÇK. Die beschuldiging heeft de oprichting van het tribunaal in gang gezet, maar uiteindelijk is daar niets over in de aanklacht terechtgekomen."

Kort gezegd: Tromp ziet de oprichting van het Kosovotribunaal als reactie op kritiek, met name uit Servië, dat het Joegoslaviëtribunaal bevooroordeeld zou zijn. 

Waarom is er zoveel kritiek (vanuit Kosovo)?

De hele oprichting en het bestaan van het Kosovotribunaal veroorzaakt in de juridische wereld al jarenlang discussies. Nu de uitspraak eraan komt, komen ook Kosovaren zelf opnieuw in opstand. 

Afgelopen zondag demonstreerden zo'n 150.000 mensen op het centrale plein in de Kosovaarse hoofdstad Pristina. "Er is duidelijk een opbouw van woede sinds een paar maanden", zegt Holvoet, die met zijn Kosovaarse vrouw in Pristina woont en dit soort protesten vanaf de zijlijn meekrijgt.

"Er wordt vaak wel toegegeven dat er misdaden worden gepleegd", zegt Holvoet. "Maar hier wordt vooral gezegd dat UÇK een losse groepering was. Dat deze vier aangeklaagden geen autoriteit hadden en dus niet verantwoordelijk gehouden kunnen worden."

Tromp benadrukt dat de uitspraak, wat die ook zal zijn, sowieso gevolgen zal hebben die verder reiken dan Kosovo. "In deze tijd bestaat het gevaar dat mensen zo'n tribunaal niet zien als een eerlijke plek voor rechtvaardigheid, maar als een hulpmiddel dat door machtige landen wordt gebruikt als het hen uitkomt." Deze uitspraak kan volgens Tromp een keerpunt zijn in het dalende vertrouwen in de internationale rechtspraak.

Wat kunnen we morgen verwachten?

In zowel Den Haag als Kosovo zal door Kosovaren worden geprotesteerd. Er lijkt onder experts wel consensus dat de eis van 45 jaar buitenproportioneel is – eigenlijk verwacht niemand dat de rechters van het tribunaal daarin mee zullen gaan. "Het is een wanhopige poging om de miljoenen aan kosten van deze rechtbank te rechtvaardigen", zegt Tromp. 

Volledige vrijpraak is ook onwaarschijnlijk: daarmee zou de rechtbank zijn eigen bestaansrecht ondergraven. Zowel Tromp als Holvoet verwacht daarom iets ertussenin: lagere straffen, heel misschien vrijspraak voor een deel van de verdachten. 

"Er lijkt wel bewijs te zijn tegen Thaçi", zegt Holvoet. "Maar ik ben heel benieuwd hoe ze dat gaan beargumenteren, of ze de context van de oorlog en de onderdrukking van Servië die daaraan vooraf ging zullen meenemen in de uitspraak. Dat rechtvaardigt natuurlijk niet de misdaden van de UÇK, maar is wel belangrijke informatie."

Grote gevolgen

Volgens Tromp is in dit geval alleen vrijspraak gerechtigheid. Als de beklaagden schuldig worden bevonden, kan dit volgens haar grote gevolgen hebben. "Het zal Servië aanmoedigen om opnieuw te claimen dat de afscheiding van Kosovo onterecht is en dat het nog steeds onderdeel is van Servië." 

Hashim Thaçi zei vorige week in een interview dat hij verwacht te worden vrijgesproken. Holvoet: "Hij zal hier absoluut als held ontvangen worden en ik denk dat hij hier snel weer politieke invloed zal krijgen."