Pest in Russisch lab reden tot paniek? 'Tijd van tienduizenden doden ligt achter ons'

Russische autoriteiten hebben in het oosten van het land zo'n tweehonderd mensen onder medisch toezicht geplaatst na een incident met de pest. Een laboratoriummedewerker zou in een onderzoeksinstituut per ongeluk een reageerbuis met de dodelijke bacterie hebben gebroken. Meer gevallen zijn niet bekend maar met name longpest is zeer besmettelijk.

Hoewel de Russische autoriteiten weinig loslaten over hoe de 28-jarige Daria Shipilov overleed, trekt de zaak veel aandacht. In de VS houdt het Witte Huis de situatie volgens de Amerikaanse nieuwssite Axios nauwlettend in de gaten. 

1. Is de pest niet iets van een ver verleden?

Hoewel de pest misschien beelden oproept van vroeger, is de ziekte nooit helemaal weggeweest. "Er zijn nog altijd plekken op de wereld waar de ziekte voorkomt, onder meer in delen van Afrika, Azië en Noord- en Zuid-Amerika", zegt de Belgische viroloog Marc van Ranst. "Maar de tijd dat er tienduizenden mensen aan overleden, ligt ver achter ons." 

De ziekte wordt tegenwoordig veel sneller herkend dan vroeger. Dat is belangrijk, omdat er effectieve antibiotica beschikbaar zijn. "Als de ziekte op tijd wordt opgemerkt, is ze goed te behandelen. Er zijn goedkope en goed werkende antibiotica beschikbaar."

2. Hoe zeker is het dat deze vrouw aan de pest is overleden?

Dat is nog niet honderd procent duidelijk. Moskou houdt het vooralsnog op 'een longontsteking van onbekende etiologie'. "Het zou kunnen, misschien is het zelfs waarschijnlijk, maar het staat nog niet vast", zegt Van Ranst. Ook het Nederlandse RIVM kan er weinig over zeggen, omdat het incident niet officieel bij instanties als de WHO is gemeld. 

"De Russen maken melding van een labincident maar de details zijn ons onbekend. De pest is een meldingsplichtige ziekte dus zodra een besmetting officieel gemeld is, zullen wij dat zeker horen", zegt woordvoerder Harald Wychgel van het RIVM.

Wel lijkt het erop dat de Russische autoriteiten het incident serieus nemen. Mensen die in contact zijn geweest met de vrouw worden uit voorzorg geïsoleerd en onderzocht. Maar vooralsnog zijn er geen meldingen van een tweede besmetting. "Als er echt sprake is van de pest, wil je iedereen die mogelijk in de buurt is geweest goed volgen. Reken er maar op dat iedereen die ook maar een kuchje heeft direct antibiotica krijgt, als dat niet al uit voorzorg is gebeurd", zegt Van Ranst.

3. Waarom wordt de pestbacterie eigenlijk in een laboratorium bewaard?

Dat laboratoria de pestbacterie bewaren, is volgens het RIVM op zichzelf niet bijzonder. Ook in Nederland worden stammen bewaard, bevestigt  Wychgel. Onderzoekers gebruiken dergelijke stammen bijvoorbeeld voor wetenschappelijk onderzoek, de ontwikkeling van vaccins en om controles te kunnen uitvoeren wanneer er ergens een vermoeden van pest opduikt. Het RIVM beschikt over uitgebreide richtlijnen voor de aanpak van een mogelijke besmetting.

Cowboyverhalen over de mogelijke ontwikkeling van een biologisch wapen, veegt Van Ranst direct van tafel. Volgens de expert is het niet uitzonderlijk om gevaarlijke ziekteverwekkers in een lab te bewaren. Laboratoria doen dat om wetenschappelijk onderzoek te doen, bijvoorbeeld naar de bacterie zelf of naar manieren om infecties te bestrijden.

"Onderzoek naar de pest kan nuttig zijn, maar dat moet uiteraard gebeuren volgens strenge veiligheidsregels. Voor zover ik begreep, gebeurde dit in dit geval een erkend Russisch pestinstituut." Dat er toch iets misgaat, is niet ondenkbaar. "Een buisje laten vallen kan gebeuren. Daarom zijn dit soort laboratoria ook zo streng gereguleerd. Dit incident is dan ook vooral een wake-upcall dat we altijd goed op bioveiligheid moeten blijven letten."