Pijnlijke conclusie: peperdure maatregelen tegen witwassen niet effectief en oneerlijk

Dat is de conclusie van een uiterst pijnlijk rapport van de Algemene Rekenkamer. De banken, toezichthouder DNB, opsporingsdienst FIU en de ministers van Justitie en Financiën hebben daar allemaal een rol in de falende witwasbestrijding.

Heel erg streng

Banken moeten in Nederland 'ongebruikelijke transacties' melden bij de FIU. Dat zijn overboekingen of stortingen waar, om welke reden dan ook, een luchtje aan zit dat kan wijzen op witwassen.

Toezichthouder DNB is daar de afgelopen jaren buitengewoon streng op geweest: bijna alle grote banken kwamen op het strafbankje terecht omdat ze te weinig deden om witwassen door klanten te voorkomen. Voor ING en ABN Amro leverde dat boetes op van honderden miljoenen euro's. Andere banken kwamen in jarenlange 'verbetertrajecten' terecht.

Inmiddels werken er 13.000 mensen bij de banken op de anti-witwasafdelingen, wat jaarlijkse kosten van 1,6 miljard euro met zich meebrengt. Het aantal meldingen van ongebruikelijke transacties ligt inmiddels ver boven een half miljoen per jaar.

Resultaten onbekend

Maar of dat help om witwassen te voorkomen, dat weet eigenlijk niemand. Ook kon de Rekenkamer niet achterhalen hoe vaak er daadwerkelijk witwassen werd opgespoord. De kwaliteit van de meldingen laat ook te wensen over: er lijkt vooral gestuurd te worden op kwantiteit.

Dat komt ten dele door DNB, concludeert de Rekenkamer. De toezichthouder is zo streng dat banken vooral strenge en niet-risicogebaseerde controles doen. Dat leidt vooral tot heel erg veel meldingen, maar niet per se meldingen van hoge kwaliteit. "Dit draagt niet bij aan het voorkomen of opsporen van witwassen", aldus de Rekenkamer. Wat ook niet helpt is dat DNB de effectiviteit van zijn eigen toezicht niet controleert.

De FIU op zijn beurt kijkt ook niet naar de kwaliteit van de meldingen en voert ook geen beste administratie. Zo weet de FIU niet niet welke meldingen er niet zijn bekeken. 

Ook de politieke daadkracht laat te wensen over. Hoewel er sinds 2019 maar liefst drie verbeterprogramma’s zijn opgesteld om de anti-witwasaanpak te verbeteren is 'onduidelijk wat de resultaten zijn'.

Gevolgen groot

Het beleid is dus onvoldoende effectief en niet efficiënt, en de gevolgen voor burgers en bedrijven kunnen ook groot zijn. Vooral mensen met een buitenlands klinkende achternaam worden veel vaker gecontroleerd.

Daar kúnnen goede redenen voor zijn, omdat sommige landen op risico- of sanctielijsten staan. Maar of dit de 'over-representatie' kan verklaren is niet vast te stellen. De Rekenkamer houdt het erop dat er aanwijzingen zijn voor discriminatie.

Ook moskeeën en migrantenkerken geven bij de onderzoekers aan veel meer last te hebben van vragen van banken over transacties. Soms worden rekeningen plots gesloten, zonder duidelijke aanleiding of kan een rekening niet geopend worden. Ook ervaren moskeeën traditioneel rondom de ramadan veel lastige vragen van de bank over contante stortingen van collectegeld. 

Dit is overigens een bekend probleem. ING maakte vorig jaar zelfs al excuses aan klanten met een migratieachtergrond, nadat het zelf had vastgesteld dat veel klanten zich gediscrimineerd voelden.

Aan de slag

Wat de Rekenkamer betreft moeten DNB en FIU echt werk gaan maken van het verhogen van de kwaliteit van de meldingen en niet van de kwantiteit. Bovendien zouden ze gebruik moeten maken van modernere analysetechnieken om beter zicht te krijgen op de uitwerking van het beleid op banken en klanten. 

De ministers van Justitie en Financiën op hun beurt moeten nog dit jaar de Kamer informeren over hoe de anti-witwasaanpak concreet risicogericht kan worden ingericht. Met scherp schieten dus, en niet met hagel.

In een reactie schrijft DNB dat het met de aanbevelingen aan de slag gaat.