Serieuze waarschuwing voor grote energiecrisis: wat nu? Vijf vragen en antwoorden

1. Welke adviezen geeft het IEA?

Zolang de oorlog aanhoudt, is het volgens de organisatie aan overheden en burgers in de rest van de wereld om de impact van de forse olie- en gasprijsstijgingen zoveel mogelijk te beperken. Het IEA raadt mensen bijvoorbeeld aan waar mogelijk vanuit huis te werken om brandstofkosten te drukken.

Verlaag snelheidslimieten op snelwegen met minstens 10 kilometer per uur, staat ook in de vandaag gepubliceerde lijst met adviezen. Het IEA oppert verder het gebruik van openbaar vervoer te stimuleren, meer gebruik te maken van autodelen en vliegreizen te vermijden waar alternatieve opties bestaan. En: schakel in de keuken over op elektrische kookplaten.

2. Hoeveel gewicht hebben de aanbevelingen van het IEA?

Het IEA zet zich in voor het veiligstellen van de energiezekerheid, en schrijft bijvoorbeeld rapporten over energie- en klimaatbeleid. In navolging van de wereldwijde oliecrisis van 1973-74 werd de organisatie in het leven geroepen, toen nog om de levering van aardolie te garanderen. 

32 landen, waaronder Nederland, zijn lid van het IEA. "Het is een organisatie die goed kan inschatten wat er in deze situatie nodig is. Het lijkt mij heel verstandig om de adviezen serieus te nemen", zegt energie-expert Lucia van Geuns van HCSS.

Het is overigens niet zo uitzonderlijk dat het IEA met aanbevelingen komt, zegt zij. "Deze organisatie komt wel vaker met adviezen, bijvoorbeeld over energie-efficiëntie. Maar het rapport van nu heeft wel meer urgentie."

Vorige week maakte het IEA al bekend dat zijn leden samen ruim 400 miljoen vaten olie vrijgeven uit de noodvoorraden. Die maatregel was bedoeld om de markt te kalmeren, maar door de aanhoudende strijd in het Midden-Oosten is dat niet echt gelukt.

3. Gaan deze adviezen helpen?

"Tuurlijk", zegt energie-expert Hans van Cleef. Hij legt uit dat het aanbod door aanvallen op olie- en gasinfrastructuur in het Midden-Oosten is verstoord. "Om hogere prijzen te voorkomen, is nu de enige oplossing het verminderen van de vraag." 

De aanbevolen maatregelen van het energieagentschap, zoals waar mogelijk thuiswerken en de maximumsnelheid op de weg met minstens 10 km/u verlagen, kunnen de vraag naar energieproducten terugdringen, ziet Van Cleef. Dat moet de prijzen van deze producten dempen.

Ook Van Geuns denkt dat de adviezen van het IEA de druk op de energieprijzen wat kunnen verlichten. "Ik denk dat het, vooral voor de eigen portemonnee van mensen, geen gek idee is om wat van de aanbevelingen op te volgen", zegt zij.  

4. Wat doet het kabinet met het advies van het IEA?

Het kabinet neemt de adviezen van het IEA niet direct over, zo werd duidelijk uit de reacties van verschillende ministers voorafgaand aan de ministerraad. 

"We zien wereldwijd dat de oorlog echt terechtkomt bij huishoudens. In sommige delen van de wereld is dat op basis van tekorten. In Nederland zien we dat gelukkig niet", aldus Stientje van Veldhoven (D66), minister van Klimaat en Groene Groei. Ze zei dat zij het rapport met het kabinet gaat bespreken.

"Nederlanders moeten vooral zelf weten wat voor hen het beste is. Waar ze werken en hoe ze willen werken", zegt minister van Werk en Participatie Thierry Aartsen (VVD). Volgens hem is het geen goed dat ministers zich daarmee bemoeien. 

Het kabinet vindt het kortom nog te vroeg voor overheidsmaatregelen, maar heeft volgens minister Eelco Heinen van Financiën wel 'een gereedschapskist' klaarstaan voor als de energieprijzen blijven stijgen. 

In deze video zie je de reacties van verschillende ministers op de adviezen van het IEA. 

5. Hoelang gaan we last hebben van de stijgende olie- en gasprijzen?

Op dit moment kunnen door een Iraanse blokkade vrijwel geen schepen door de straat van Hormuz, een van de belangrijkste scheepvaartroutes voor olie- en gastankers. Het aanbod van deze grondstoffen is daardoor klein, en de prijs hoog.

Maar ook als het conflict eindigt, komt de productie en export van olie en gas niet direct opgang, waarschuwen experts. Israël en Iran voerden deze week voor het eerst grote, gerichte aanvallen uit op gasvelden, waardoor de productiecapaciteiten voor olie en gas zijn beschadigd.

Zo viel Iran gisteren als vergeldingsactie belangrijke gasinstallaties in Qatar aan, een grote exporteur van gas. Volgens de topman van het staatsbedrijf zou Qatar de gevolgen daarvan nog vijf jaar kunnen voelen. Ook oliedepots en raffinaderijen in regio zijn doelwit. 

"Dat betekent dus dat als het conflict voorbij is, en de Straat van Hormuz open is, niet alles direct weer op gang kan komen", zegt Van Geuns. Europese consumenten, elektriciteitscentrales en de industrie zullen daarom voorlopig nog lijden onder de krapte op de gasmarkt, en de daarbij behorende hoge prijzen.