Space race: dit is waarom de maan zo belangrijk is voor China en Amerika

Geen enkel land mag het recht op de maan claimen, staat in het Ruimteverdrag uit 1967. Dat moet voorkomen dat een sterke natie ooit het hemellichaam koloniseert. Over het winnen van grondstoffen staat echter niets in het verdrag dat getekend is door onder meer China en Amerika. De landen konden zich namelijk niet voorstellen dat de techniek ooit zo ver zou vorderen dat grondstofwinning mogelijk was.

Artemisakkoorden

In 2020 werden aanvullende afspraken gemaakt, onder andere over de winning van grondstoffen, vastgelegd in de Artemisakkoorden. Hierin staat dat grondstof winnen mag en niet in strijd is met het Ruimteverdrag. De akkoorden zijn inmiddels door 71 landen ondertekend waaronder Nederland en de VS, maar niet door China. 

China gaat samen met Rusland en vijftien andere landen voor het International Lunar Research Station (ILRS). De details van het ILRS-akkoord zijn niet bekend, maar de landen willen in ieder geval een permanent onderzoeksstation op de zuidpool van de maan bouwen.

Internationaal gebied

Volgens het ruimterecht moet je de maan zien als internationaal gebied, net als de volle zee, zegt de Nederlander Frans von der Dunk, hoogleraar ruimterecht aan de University van Nebraska-Lincoln.

"Alles in internationaal gebied is van de mensheid samen", legt hij uit. Hij vergelijkt het me de zee. "Je mag je die ook niet toe-eigenen, maar je mag er wel vis uithalen en verkopen, zolang je de vis niet uitput. Volgens diezelfde interpretatie mogen overheden en commerciële bedrijven in de maan boren of ijs winnen uit de kraters." 

Veiligheidszone

Zodra de boor de grond in gaat, mag een land die ontgonnen grondstoffen claimen. Om eventuele conflicten te voorkomen, wordt in de Artemisakkoorden gesproken over veiligheidszones. Als een land ergens grondstoffen wint, mogen anderen daar niet te dichtbij komen. 

"Er staat echter nergens hoe groot zo'n veiligheidszone mag zijn. Zelf zou ik een zone van één kilometer redelijk vinden, maar wat doe je als een land 200 kilometer claimt? Dat is verkapte toe-eigening. En bovendien heeft China het akkoord niet getekend, dus dat land zal het ook niet accepteren als Amerika een bepaalde zone claimt," zegt Von der Dunk.

De maan is qua oppervlak voorlopig groot genoeg voor iedereen, maar bepaalde locaties hebben meer waarde.

De maan bevat waardevolle grondstoffen zoals helium-3, wat gezien wordt als veiligere brandstof bij kernfusie. Andere grondstoffen zijn bijvoorbeeld platina, iridium en het op de aarde zeldzame osmium.

Maar wat China en Amerika ook bijzonder graag willen winnen op de maan, is water. Dat is vooral te vinden op de zuidpool. Von der Dunk: "Als je een raketbasis op de maan wilt vestigen, wat nodig is voor missies naar Mars, is waterstof heel waardevol. Anders moet je die brandstof steeds vanaf de aarde meeslepen, wat miljarden kost."

Ruimteoorlog

Wat als twee landen met elkaar in conflict raken? Daar staat in de Artemisakkoorden niets over. "Vroeger besprak je dit soort zaken binnen de Verenigde Naties, maar die zijn nu veel minder invloedrijk. Ik vrees dat China en de VS er niet goedschiks uitkomen. Ga je je grondgebied verdedigen met fysiek geweld? Dan heb je mogelijk een ruimteoorlog," zegt Von der Dunk.

Theoretisch is een gang naar de rechter mogelijk, ook als het om de maan gaat. Het Internationaal Gerechtshof kan dan uitspraak doen. "De vraag is wel of China en de VS een uitspraak accepteren. De VS hebben het gerechtshof erkend, maar een uitzondering gemaakt voor militaire zaken. En China erkent het hof sowieso niet."

100 miljard dollar

Het Artemis-programma kost naar schatting 100 miljard dollar (85 miljard euro). "Dat is veel, maar het gaat om potentiële miljardenopbrengsten. Niet voor niets hebben ook commerciële partijen als SpaceX interesse. Op lange termijn verdien je dat waarschijnlijk wel terug. "

Naar verwachting van Von der Dunk is China als eerste op de maan. Dat denkt ook de in ruimterecht gespecialiseerde Tanja Masson-Zwaan, universitair docent aan de Universiteit Leiden. Maar in tegenstelling tot haar collega is ze niet al te bang voor een mogelijke ruimte-oorlog.

"Zowel China als de VS zijn lid van het Comité voor het Vreedzaam Gebruik van de Ruimte van de Verenigde Naties. In 2021 is een VN-werkgroep gestart, die uiterlijk 2027 met richtlijnen komt voor het gebruik van ruimtehulpbronnen. Daar zullen landen zich in beginsel aan houden, omdat dat ook in hun eigenbelang is", aldus Masson-Zwaan die ook plaatsvervangend directeur van het Internationaal Instituut voor Lucht- en Ruimterecht is.

Een paar jaar geleden kreeg ze als lid van een speciale werkgroep bovendien een document onder ogen met wat informatie over de ILRS. "Dat leek in feite op de Artemis-akkoorden. Ook China wil commerciële grondstofwinning op de maan ontplooien, en pleit voor inachtneming van het ruimterecht."

Veiligheidszones

Om conflicten te voorkomen, zullen nog wel details moeten worden uitgewerkt over onder meer de veiligheidszones.

"Maar daar hebben we tijd voor. We zijn nog lang niet zo ver dat we een mijn op de maan hebben. En ook tussen Amerika en andere landen verwacht ik geen vergaande conflicten. De hele wereld profiteert indirect van ruimtevaart, bijvoorbeeld doordat bepaalde medicijnen in de ruimte kunnen worden ontwikkeld. En binnen de Artemisakkoorden worden deelnemers ook opgeroepen om opgedane wetenschappelijke kennis te delen."

Dit voorjaar maakten drie Amerikaanse en één Canadese astronaut al een vlucht om de maan heen, zie je in de video.