In de schaduw van de macht: politiek assistenten spelen nu een sleutelrol

Elke Prinsjesdag sturen twee voormalige politiek assistenten, Jack de Vries en Kees Berghuis, elkaar nog tevreden appjes als de koning zijn troonrede afsluit met de bede: "Dat velen (…) met mij om kracht en Gods zegen voor u bidden."

Die formulering is de verdienste van De Vries en Berghuis, zeggen beide mannen, die vanaf 2002 politiek assistenten in het kabinet Balkenende I waren. De Vries werkte voor de CDA-premier Jan Peter Balkenende, Berghuis voor VVD-minister Gerrit Zalm.

'Laat Jack en Kees het proberen'

In de jaren daarvoor, toen PvdA'er Wim Kok nog premier was van een kabinet zonder christelijke partijen, sneuvelde de bede uit de troonrede.

Maar CDA-premier Balkenende wilde de traditie uit de 19de eeuw herstellen. Hij kwam er alleen maar niet uit met Zalm. De liberaal vond het belangrijk dat niet-gelovigen zich niet buitengesloten voelden.

De politiek assistenten moesten het daarom maar oplossen. Dat deden ze, met succes. "Laat Jack en Kees het maar proberen, zeiden Gerrit en Jan Peter", vertelt Berghuis nu. "We zijn met z'n tweeën tot deze formulering gekomen. Want wat voor probleem kun je er als atheïst mee hebben dat anderen voor jou bidden?" 

De bede klinkt tot de dag van vandaag in de troonrede. "Ieder jaar appen we elkaar, hij zit er nog in", aldus De Vries.

In de schaduw van de macht 

De politiek assistent kan zich zo in de schaduw van de macht laten gelden. Sterker nog, zegt De Vries: "Ik had een centralere positie toen ik politiek assistent van de premier was, dan toen ik later zelf in het kabinet kwam." De Vries werd in 2007 staatssecretaris van Defensie, maar als PA was hij 'overal' bij.

Inmiddels is de PA niet meer weg te denken uit Den Haag. Verbindingsofficieren, noemt de oud-defensieman ze ook wel. "De oren en ogen van de bewindspersoon, op het ministerie en in de Kamer." Zelf bleef De Vries tijdens buitenlandse reizen van de premier daarom wel het liefst in Nederland, om hier een oogje in het zeil te houden.

Frustraties uiten

Dat is niet de enige belangrijke rol van de PA. "Je bent ook dé steun en toeverlaat met wie een bewindspersoon kan spiegelen en in vertrouwen alles kan bespreken. Dat zijn de meer onzichtbare dingen maar wel een wezenlijke rol die je speelt."

Dat beaamt een PA uit het vorige kabinet, die ook nu nog liever in de schaduw blijft. "Je bent zeker een ontluchtingsventiel. Als de emoties hoog zijn opgelopen kan de minister bij jou alle frustraties uiten, en minder diplomatiek dan met ambtenaren erbij."

Een officiële functieomschrijving is er overigens niet, zegt de anonieme PA. De rol van assistent verschilt dan ook per bewindspersoon. Maar de basis is dat elk besluit - groot of klein - door de PA wordt voorbereid. In de top van het ministerie, in de Kamer of met bijvoorbeeld de bonden.

Alles om verrassingen en politieke schade te voorkomen. De assistent is volgens De Vries vooral in de Tweede Kamer te vinden, om achter de schermen gesprekken te voeren met partijen. Zo moet de PA een zo goed mogelijk beeld schetsen voor de bewindspersoon. Die wil weten hoe Kamerleden denken over beleid dat nog in de pijplijn zit, of er een pittig debat te wachten staat en of er dus voldoende steun voor plannen is.

Binnen het kabinet schakelt de PA alleen direct met andere politiek adviseurs. 

Gewone ambtenaar

D66, VVD en CDA kiezen voor de PA's van het nieuwe kabinet daarom vooral voor mensen die binnen de partij al ervaring hebben als woordvoerder, beleidsmedewerker of assistent. 

Minister Berendsen (Buitenlandse Zaken) neemt zijn medewerker uit Brussel mee, Hermans (Volksgezondheid) kiest voor een ervaren beleidsmedewerker van de VVD-fractie en Vijlbrief (Sociale Zaken) heeft weer dezelfde assistent als toen hij staatssecretaris was voor het Groninger gasdossier.

De kans is groot dat een aantal PA's later doorgroeit naar de absolute partijtop, bewijzen alleen al (oud)-vicepremiers Sophie Hermans, Bart van den Brink en Hugo de Jonge, die allemaal eerder in hun carrière werkten als politiek adviseur.

Opvallend is wel dat een PA niet in dienst is van de partij, maar van het ministerie. "Net als iedere andere ambtenaar", zegt De Vries.

Minister laten schitteren

Dienstbaar zijn en niet op de voorgrond treden zijn belangrijke eigenschappen, benadrukt De Vries. "Het gaat om het succes van je bewindspersoon. Hij of zij moet schitteren." Na de succesvolle CDA-campagne van 2006, toen hij als rechterhand van Balkenende de politieke aanvallen bedacht richting PvdA-leider Wouter Bos ('U draait en u bent niet eerlijk') stopte het werk als PA. 

"Toen gingen de nieuwsberichten over mij. Toen heb ik ook gezegd: ik kan niet meer effectief mijn rol vervullen."

Staatssecretaris van Defensie Derk Boswijk zette zijn nieuwe PA deze week juist wél nadrukkelijk in het zonnetje, met een foto op zijn Instagram. "Stefan werkt al 30 jaar bij Defensie", zegt Boswijk tegen RTL Nieuws. Hij kiest zo voor een man met ervaring, die vijf jaar geleden ook PA was van defensieminister en partijgenoot Ank Bijleveld. "Ik ben heel blij dat hij het opnieuw wil doen."

Minderheidskabinet

Want ervaring kan goed van pas komen, nu de 29 bewindspersonen uit kabinet-Jetten nog meer moeten leunen op hun politiek assistenten, zegt ook Jack de Vries: "Juist met de noodzaak voor het zoeken van meerderheden kan een politiek assistent helpen. Meer dan ooit moeten dingen van tevoren worden afgesproken."

Ook de PA die in het vorige kabinet werkte voor een prominente minister, noemt dat essentieel: "Het is als minister niet te doen om met al die Kamerleden uitgebreid voor te spreken."

Of zulke achterkamertjespolitiek wel zo wenselijk is? Jack de Vries noemt zichzelf geen gelovige van het principe dat transparantie het beste is voor het land. "Je kunt niet alles in de openbaarheid doen. Dat werkt niet."

Premier Jetten zei deze week zaken te willen doen met de hele Tweede Kamer: