Mentale klachten nemen toe: ‘Juist het uitstellen maakt het erger’

RTL Nieuws berichtte onlangs dat het aantal angstige en depressieve Nederlanders stijgt, vooral onder vrouwen en jongeren. Dat bleek uit onderzoek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en kennisinstituut Trimbos. Voor psycholoog Sabine Klaver is dat geen verrassing. "Ik heb al langer het idee dat het stijgt. Er wordt meer over mentale gezondheid gesproken, waardoor het zichtbaarder is, maar het aantal klachten neemt ook daadwerkelijk toe."

Klachten eerder signaleren 

Wat haar vooral zorgen baart, is dat veel klachten in een eerder stadium nog goed te ondervangen zouden zijn, veel beter dan in een later stadium. "Mensen wachten vaak te lang. Soms door de lange wachttijden, maar ook omdat ze zelf denken dat het wel overgaat of dat het wel meevalt. Terwijl juist dat uitstellen ervoor kan zorgen dat klachten verergeren en uiteindelijk uitmonden in een depressie." Volgens Klaver vraagt dit om een aanpak op meerdere niveaus: betere toegankelijkheid van hulp, maar ook meer aandacht voor mentale gezondheid buiten de spreekkamer. "We zouden hier veel eerder mee moeten beginnen, bijvoorbeeld in het onderwijs, met het herkennen van signalen en het bespreekbaar maken ervan."

Complexer leven

Dat die klachten toenemen, heeft volgens haar alles te maken met hoe ons leven de afgelopen jaren is ingericht. "Het leven is complexer geworden. We hebben meer rollen, meer verwachtingen en minder rustmomenten. En daar is een hele extra realiteit bij gekomen: onze telefoon." Die digitale wereld vraagt continu aandacht en vergelijking. "Sociale media doen meer kwaad dan goed."

Wat Klaver belangrijk vindt om te benadrukken, is dat psychische klachten niet altijd een duidelijke oorzaak hebben. "Je kunt alles op orde hebben en je toch diep somber voelen. Andersom kunnen mensen in moeilijke omstandigheden verkeren zonder een depressie te ontwikkelen." Mentale gezondheid is volgens haar een samenspel van biologische aanleg, gevoeligheid, hormonale factoren, persoonlijkheid en omgeving. "We weten al veel, maar van het brein weten we ook nog heel veel niet. Soms is er geen helder antwoord op de waarom-vraag, en gelukkig hoeft dat ook niet om eruit te komen."

"Het delen van je gevoelens is heel belangrijk", zegt Klaver. Ze hoort tijdens intakes regelmatig: 'je bent de eerste aan wie ik dit vertel.' Als je het lange tijd niet kunt delen, verergert het enorm. Hoewel mentale gezondheid maatschappelijk steeds meer besproken wordt, is dat iets anders dan het gesprek voeren wanneer je zelf vastloopt. "Dan zie je door de bomen het bos niet meer."

Openheid en kleine dagelijkse gewoontes vormen de basis van mentale gezondheid, benadrukt Klaver. Een goed slaapritme, gevarieerde voeding, voldoende beweging en dagelijks licht zien doet iedereen goed, maar als die basis wankelt, gaat het snel bergafwaarts. "Ook het gevoel dat je van betekenis bent, dat je ertoe doet, is cruciaal. Voor anderen mensen maar ook op je werk." Bij angst ligt de neiging tot vermijding op de loer, en juist dat doorbreken is essentieel. "Hoe slechter iemand zich voelt, hoe moeilijker contact maken wordt, terwijl dat op dat moment juist het hardst nodig is."

Je omgeving  

"De omgeving kan daarin dan ook een grote rol spelen", zegt Klaver. "Durf te vragen hoe het met iemand gaat. Beter iets zeggen dan niets zeggen. En luister vooral, zonder meteen met oplossingen of goedbedoelde adviezen te komen." Ze pleit voor concrete betrokkenheid. "Zeg niet alleen: laat maar weten als ik iets kan doen. Maar, neem zelf initiatief. Je kunt iemand opbellen, of voorstellen om morgen samen te eten of in het weekend even een wandeling te maken. Tijdens het afspraakje hoeft het dan niet eens over de problemen te gaan, iemand uit huis trekken kan al veel goeds doen."

Die kleine vormen van contact zijn belangrijker dan we denken. "Verbondenheid is een basisbehoefte van de mens, maar die zien we steeds vaker over het hoofd." Volgens Klaver leven we geïsoleerder dan vroeger. "Thuiswerken is toegenomen, verenigingen en buurthuizen zijn verdwenen, sociale contacten spelen zich vaker af via apps. Dat is niet erg op zichzelf. Maar contact via sociale media zou eigenlijk een aanvulling moeten zijn, geen vervanging."

Ook stress speelt een grote rol. "Stress is niet per definitie slecht, we hebben het zelfs nodig om te functioneren. Maar als de afwisseling tussen inspanning en ontspanning ontbreekt, raakt het stresssysteem overbelast." Veel mensen gaan lange tijd door op adrenaline. "Dat kan even goed voelen, maar op de lange termijn ondermijnt het je mentale gezondheid."

Die druk raakt sommige groepen harder dan andere. Jongeren bijvoorbeeld. "Waar het leven iets zou mogen zijn om naar uit te kijken, maken zij zich juist veel zorgen over de toekomst." Uit onderzoeken komen vaak dezelfde thema’s naar voren: eenzaamheid, onzekerheid en een negatief zelfbeeld. Daarnaast zijn ze voortdurend online, maar voelen jongeren zich vaker eenzaam, omdat échte verbinding ontbreekt. "Ook ligt vergelijken met anderen constant op de loer."

Alle ballen hooghouden

"Van vrouwen wordt tegenwoordig verwacht dat ze alles combineren: een baan, vaak fulltime, zorg voor het gezin, een sociaal leven en persoonlijke ontwikkeling. Dat is simpelweg te veel in te weinig tijd." Hoewel rollen langzaam veranderen, zijn maatschappelijke verwachtingen volgens haar nog steeds ongelijk verdeeld. Mannen voelen vaker de druk om sterk te blijven en zich groot te houden, wat het uiten van emoties, zoals verdriet, minder vanzelfsprekend maakt. "Mannen hebben mede daarom vaker moeite met het regulieren van hun emoties."

Volgens Klaver hebben we elkaar meer nodig dan we vaak toegeven. "Mentale klachten kunnen iedereen overkomen. Niemand is daar volledig tegen beschermd." Juist daarom pleit ze voor meer samenleven in plaats van naast elkaar leven. "Meer samen eten, elkaar helpen, het sociale contact standaard inbouwen in je leven. Als we dat zouden doen, zou dat ons allemaal veel goeds doen."