'Zeg niet: oma is een sterretje': zo praat je wél met kinderen over de dood

"Onze taal kent heel veel metaforen over de dood", vertelt De Hosson. "Maar kinderen nemen dingen heel letterlijk. Als je tegen een kind zegt dat opa gaat slapen, dan denkt een kind ook dat hij weer wakker wordt. Of het kan bang worden: 'Als ik ga slapen, word ik dan ook nooit meer wakker?' Zeggen we dat oma een sterretje is geworden, dan snapt een kind niet waarom ze tegelijkertijd op de begraafplaats ligt. En als we zeggen dat iemand er niet meer is, dan gaan ze buiten kijken of diegene daar dan wel is."

Eigen verhaal vaak enger

Volgens De Hosson is het allemaal goedbedoeld, we willen onze kinderen beschermen tegen iets engs als de dood. Waarschijnlijk omdat veel van ons zelf bang zijn voor de dood of het doodgaan. "Maar kinderen krijgen te maken met de dood. Van een opa of oma, een ouder van een vriendje of een huisdier. Als je geen duidelijkheid en veiligheid biedt, dan maken kinderen er hun eigen verhaal van. En dat is vaak enger dan de werkelijkheid."

Dat dat zo is, weet hij uit eigen ervaring. "Ik was elf toen mijn opa overleed aan longkanker. Mijn ouders hadden besloten om mij geen afscheid van hem te laten nemen, omdat hij bloed ophoestte en er zo ziek uitzag. Toen zij wel naar het ziekenhuis gingen, ging ik fantaseren over hoe opa eruitzag."

Kinderen meenemen

"In mijn hoofd werd hij een soort monster waar bloed uitkwam. Dat werd in mijn tienerjaren het beeld van doodgaan. Ik heb daar veel last van gehad. Later ging ik als arts veel sterfbedden begeleiden. Je ligt er niet op je zondags bij als je doodgaat, maar het is ook niet zo erg als ik me had voorgesteld."

"Ik vraag bij mijn stervende patiënten altijd of er kleinkinderen zijn, en zeg dan: neem ze mee naar het ziekenhuis als ze dat zelf willen, ongeacht hoe oud ze zijn. En geef eerlijk antwoord op vragen. Dat hoeft niet perfect te zijn, op sommige vragen weten wij het antwoord ook niet, maar wees eerlijk en rustig. Op die manier creëer je de veiligheid die een kind nodig heeft."

Voor Game Over, een boek voor kinderen van 7 tot 13 jaar, spraken De Hosson en Quaegebeur tientallen kinderen in die leeftijdscategorie. "We vroegen hen welke vragen zij hadden over de dood. Dan krijg je vragen als: doet het pijn om dood te gaan? Waarom wordt iemand koud of stijf? En: waar is opa nu? En: wat vindt opa er zelf van dat hij dood is? Maar ook: gaat mijn mama nu ook dood?"

Woorden voor moeilijk onderwerp

"Hele eerlijke, vaak ook mooie vragen. Sommige kun je niet beantwoorden, zoals waar opa nu is en hoe hij dat vindt. In het boek zeggen we: mensen kunnen daar verschillend over denken. Sommige mensen denken dat je naar de hemel gaat, anderen dat je een dier wordt, en weer anderen dat er helemaal niets meer is. Iedereen mag daarover denken wat die wil, maar zeker weten doen we het niet."

Het boek bestaat uit vier hoofdstukken, waarvan het eerste gaat over ziek worden, het tweede over ziek zijn ("Nadrukkelijk niet alleen over kanker, maar ook over COPD, hartfalen en dementie."), het derde over doodgaan en het vierde over dood zijn. "Het boek is nu een week uit en ik heb al 10 tot 15 mails gekregen van mensen die zeggen: het boek geeft ons woorden aan een heel moeilijk onderwerp. Dat is precies wat we hopen te bereiken."

Volgens De Hosson moeten we ook niet te bang zijn om over de dood te praten. "Deze zomer belde de moeder van een vriendinnetje van mijn 9-jarige zoon ons op. Het meisje had in de klas verteld dat haar oma in de oven lag, dat ze zo koud voelde als een klontje en dat ook zij dood wilde, zodat ze met oma kon spelen. De juf was in paniek geraakt, die vond het heel heftig, en de moeder belde mij om te vragen wat ze nu moest doen."

Niet perfect, wel eerlijk

"Ik ging naar school, vroeg aan de juf hoe het ging. De kinderen hadden heel normaal gereageerd, zei ze. Ze gingen daarna ook gewoon op het plein spelen. Dus het probleem lag niet bij de kinderen, maar bij hoe wij er als volwassenen mee omgaan. Ga gewoon zitten, vertel eerlijk wat er aan de hand is en laat een kind weten dat alle vragen normaal zijn en gesteld mogen worden, heb ik gezegd. En nogmaals: perfecte antwoorden bestaan niet, wel eerlijke antwoorden, en die hebben ze nodig."

Hoeveel vragen kinderen hebben, bleek toen hij vorige week op een school was om in groep 7 te praten over de dood. "Ik was heel gespannen, dat zie je ook wel terug op de beelden die RTV Noord ervan maakte. Maar het duurde 45 minuten, en alle vingertjes gingen continu omhoog. Daarna werden kinderen 1-op-1 geïnterviewd en gaven ze aan allemaal een lichtheid te voelen, blij te zijn dat ze er vragen over mochten stellen." 

"Het was een heel mooi, intens gesprek. We denken dat we kinderen tegen de dood moeten beschermen, maar ik denk dat we dat juist doen door erover te praten."