Hasso Herschel overleden: 'mol' uit de Koude Oorlog die ondergronds Oost-Duitsers hielp ontsnappen

De eerste ontsnapping die Hasso Herschel orkestreerde was die van hemzelf. In oktober 1961, slechts twee maanden nadat de Berlijnse Muur was opgetrokken. Hij slaagde erin om met een vervalst Zwitsers paspoort de grens naar het Westen over te steken. Hij was toen pas 26 jaar oud.

Streng bewaakt niemandsland

Na de Tweede Wereldoorlog besloten de Westerse geallieerden en de Sovjet-Unie Duitsland en hoofdstad Berlijn op te splitsen in een westers en een communistisch deel. Het Oosten - de Deutsche Demokratische Republik (DDR) - lag in de invloedssfeer van de Sovjet-Unie, het Westen in die van Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten.

In de jaren vijftig vertrokken honderdduizenden Oost-Duitsers al naar West-Duitsland, de Bondsrepubliek. De economie in de DDR kwam niet van de grond en de samenleving kende geen normale vrijheden.

Om een leegloop te voorkomen sloot het DDR-regime in de nacht van 12 op 13 augustus 1961 de grens hermetisch af. De muur - die in het begin vooral bestond uit prikkeldraad en controleposten - groeide al snel uit tot een bijna onmogelijk te nemen hindernis. Ruim 28 jaar lang bleven Oost-Duitsers en West-Duitsers van elkaar gescheiden door een streng bewaakt niemandsland. 

Voordat Herschel vluchtte, sloot hij een pact met familie en vrienden: degene die als eerste weg wist te komen, zou de anderen helpen vluchten. Hij wilde vooral dat zijn zus en haar jonge dochtertje de oversteek konden maken. 

Ondergrondse tunnel

In West-Berlijn ontmoette hij twee Italianen die het plan hadden om tunnels te graven van West- naar Oost-Berlijn. Herschel hoefde niet lang na te denken en sloot zich met een paar anderen bij het project aan. 

Het was een groep jonge mannen die in hun leven nog niets hadden gebouwd, laat staan een tientallen meters lange ondergrondse tunnel. Waar te beginnen? Met kaarten van de stad. Ze leenden die van vrienden die bij de overheid werkten en bestudeerden ze grondig. De uitdaging was om een straat te vinden waar ze onder konden graven zonder de waterleidingen te raken. 

Uiteindelijk vonden ze een fabrieksgebouw in de Bernauer Strasse. Vanaf daar zou een 135 meter lange tunnel naar de kelder van een appartement in Oost-Berlijn moeten lopen.

"We kwamen maar dertig centimeter per dag vooruit in die ondergrond van klei en steen", zei Herschel later over het project in een interview met het Duitse tijdschrift Der Spiegel. "Door de slechte luchtkwaliteit stonden we tijdens het werken vaak op het punt van flauwvallen."

'Grond kon elk moment worden opengereten' 

Om de bouw van de tunnel te financieren kregen Herschel en zijn team hulp van een opmerkelijke partij: de Amerikaanse zender NBC. De correspondent van de zender in Berlijn was het verhaal van de tunnel op het spoor gekomen en wilde de bouw vastleggen. NBC betaalde 50 duizend Duitse Mark - waarmee de mannen gereedschap en materiaal konden kopen - voor de filmrechten. 

De operatie was niet ongevaarlijk. "De grenswachten hadden speciale luisterapparatuur op de grond", vertelde een andere graver uit Herschels team later aan de Britse zender BBC. "Als ze iets hoorden, maakten ze een gat en schoten ze er met een geweer in of gooiden ze er dynamiet in. Terwijl we aan het graven waren, wisten we dat de grond boven ons hoofd elk moment plotseling kon worden opengereten."

Eerder maakte correspondent Jeroen Akkermans deze video over een gevangenis uit de DDR-tijd:

Ook liepen de mannen tegen technische moeilijkheden aan. Op een dag werd een waterleiding geraakt en liep er water de tunnel in. Het team besloot een risico te nemen: men nam het West-Duitse waterbedrijf in vertrouwen, vertelde over de geheime operatie en vroeg om hulp. Dat lukte - al zette het lek de mannen op maanden achterstand, omdat de tunnel moest drogen. 

Geheim teken

In september 1962 slaagden Herschel en zijn team er uiteindelijk in om de reddingsactie te voltooien. Herschel ging zelf de tunnel in om de kelder in Oost-Berlijn te bereiken en de vluchtelingen op te vangen.

De vriendin van een van de andere mannen - zij had een West-Duits paspoort en kon het Oosten in- en uitreizen - was de grens overgestoken. In Oost-Berlijn hadden de vluchtelingen opdracht gekregen om naar drie verschillende cafés te gaan en daar te wachten. Zodra Herschel in de kelder was, waarschuwde de vriendin de mensen in de cafés.

Zo lukten het Herschel en zijn team om 29 mensen te bevrijden: een pasgeboren baby, kinderen, volwassen, bejaarden en ook Herschels zus, haar man en hun 1-jarige dochter kwamen veilig aan de andere kant. "Sommigen trokken wit weg toen ze het Westen binnenkwamen. Ze zakten op de grond in elkaar en huilden", vertelde Herschel later over die bewuste dag in september tegen de Amerikaanse zender NPR. 

Vluchtauto's

In de jaren daarna bleef Herschel zich inzetten om mensen uit Oost-Berlijn te bevrijden. Hij bouwde mee aan andere tunnels en hielp mensen ontsnappen via omgebouwde auto's met verborgen kruipruimtes. 

Een van zijn bekendste vluchtauto's was een Cadillac met een geheime ruimte achter het dashboard. Daarin was net genoeg plek voor één persoon. Je moest je benen over het voorwiel leggen en je hoofd op de stuurkolom. Omdat je vlak bij de motor lag konden de speurhonden van grenswachten je niet ruiken: de geur van benzine en olie overheerste.

Herschel werd lang na de val van de Berlijnse Muur nog geprezen om zijn reddingsacties. "Ik krijg ook telefoontjes van mensen die zeggen: 'Vandaag is het veertig jaar geleden dat je mijn vrouw hebt geholpen te vluchten. Ik ben je eeuwig dankbaar.'"

Hij kon dat waarderen, al bleef hij dicht bij zichzelf: "Het is niet zo dat ik 's ochtends wakker word en denk: 'Wat ben ik toch een held.'"