Bondgenootschap Polen en Oekraïne onder druk door rel over omstreden oorlogsverleden

"We mogen onze geschiedenis niet vergeten. We mogen onze herinneringen niet verloochenen", zei de Poolse president Karol Nawrocki in een videoboodschap op X. Vrijdag maakte hij bekend dat zijn Oekraïense ambtgenoot Volodymyr Zelensky zijn 'Witte Adelaar', de hoogste Poolse staatsonderscheiding, moet inleveren. Zelensky kreeg die in 2023 voor zijn rol in de samenwerking tussen beide landen na de Russische invasie van Oekraïne.

Omstreden leger

Reden voor de abrupte beslissing is Zelensky's besluit een Oekraïense legereenheid te vernoemen naar de 'helden' van een omstreden strijdgroep uit de Tweede Wereldoorlog: het Oekraïens Opstandelingenleger (OePA).

Veel Oekraïners zien de groep vooral als symbool van verzet tegen de Sovjet-Unie in de strijd voor Oekraïense onafhankelijkheid. In Polen ligt dat heel anders. OePA-soldaten vermoordden tussen 1943 en 1945 honderdduizend Polen in de regio Wolynië, dat tegenwoordig bij Oekraïne hoort. Daarmee wilden ze voorkomen dat het gebied deel zou gaan uitmaken van het naoorlogse Polen. Poolse soldaten vermoordden op hun beurt uit wraak tienduizend Oekraïners. "Het is voor beide landen een pijnlijke kwestie die nog altijd onopgelost is", stelt Oekraïne-verslaggever Chris Colijn.

Nawrocki noemt de vernoeming 'schandalig' en 'onbegrijpelijk'. Volgens de Poolse president schaadt het eerbetoon het vertrouwen dat de afgelopen jaren tussen beide landen is opgebouwd.

De ophef - volgens Colijn een uitdrukking van die complexe en politiek gevoelige geschiedenis - heeft de verhoudingen tussen de buurlanden op scherp gezet. "Als iemand trots wil zijn op de moordenaars van vrouwen en kinderen, mag hij niet verbaasd zijn over de reactie", zei een adviseur van Nawrocki over het intrekken van de onderscheiding. Zelensky liet daarop weten dat hij de orde per post had teruggestuurd naar Warschau.

"Wij waren ervan overtuigd dat de Witte Adelaar bedoeld was voor het Oekraïense volk en ons leger. Dat werd destijds gezegd", stelde hij. "Ik heb de onderscheiding teruggestuurd naar de president van Polen." Drie voormalige Oekraïense presidenten en andere prominente politici volgden zijn voorbeeld.

Sindsdien zijn de spanningen niet afgenomen. Zelensky slaat deze week een belangrijke conferentie in Polen over. Hij zou daar als medeorganisator gesprekken voeren over de wederopbouw van Oekraïne. Nu wordt de delegatie geleid door de Oekraïense premier Joelia Svyrydenko. 

Anti-Oekraïne-sentiment 

De rel valt - niet geheel toevallig - samen met een groeiend anti-Oekraïne-sentiment in Polen. Het land heeft sinds het uitbreken van de oorlog bijna een miljoen Oekraïense vluchtelingen opgevangen. "Dat doet iets met een samenleving", zegt Colijn. "Het leidt tot zorgen over werk en huisvesting. Sommige Polen vinden het ongemakkelijk dat vluchtelingen al jaren in het land verblijven." Colijn stelt dat de rechts-conservatieve partij PiS, waaraan Nawrocki is verbonden, inspeelt op die gevoelens. De president gebruikt de kwestie volgens hem om bredere Poolse frustraties over Oekraïne onder de aandacht te brengen.

Zelensky haalde op zijn beurt hard uit naar Nawrocki. Hij beschuldigde hem ervan de toenemende anti-Oekraïense stemming in Polen te gebruiken voor politiek gewin in de aanloop naar de parlementsverkiezingen van volgend jaar. Daarbij trok hij een vergelijking met de Hongaarse oud-premier Viktor Orbán.

"Nawrocki heeft inderdaad een stok gevonden om mee te slaan, tegelijkertijd heeft Zelensky hem die stok gegeven", redeneert Colijn. Hij noemt de zet van de Oekraïense president ongelukkig, niet in de laatste plaats omdat Polen een van de belangrijkste bondgenoten van het land is. Het overgrote deel van de wapensteun die Oekraïne uit het westen krijgt, komt door Polen heen. "Oekraïne heeft die logistieke route hard nodig", zegt Colijn. "Het mag niet verder escaleren. Stel dat Polen op termijn zulke steun ter discussie gaat stellen."

'Niemand wint, behalve Rusland'

De Poolse premier Donald Tusk, verbonden aan de Poolse liberale partij Burgerplatform, kiest volgens Colijn een meer verzoenende toon. Hij waarschuwde dat een escalatie tussen de twee presidenten 'een strategische fout zou zijn die beide partijen duur zou komen te staan'. Tegelijkertijd heeft ook Tusk rekening te houden met de binnenlandse politieke verhoudingen. Zo zei hij dinsdag voorafgaand aan een kabinetsvergadering dat hij zich 'goed bewust' was van het anti-Oekraïense sentiment in Polen, maar voegde daaraan toe dat die 'soms gerechtvaardigd' was. Ook beschuldigde hij politici in beide landen ervan de spanningen verder aan te wakkeren.

Colijn verwacht dat Oekraïne op enig moment de ruzie zal moeten bezweren. "Uiteindelijk heeft niemand iets aan deze spanningen", stelt hij. "Oekraïne en Polen hebben een gemeenschappelijke vijand: Rusland." Juist dat land is volgens Colijn nu de grote winnaar van de ruzie: "Oekraïne ligt overhoop met een belangrijke bondgenoot en Rusland hoeft er nu niet eens zelf iets voor te doen."

Eerder maakten we deze video over de inzet van Nederlandse militairen in Polen tegen de Russische dreiging: