Aedan (25) laat nieuwe generaties kennismaken met Surinaamse spreekwoorden

"Mi odo taki so", zegt Aedan Mekdessi (25) aan het begin van haar TikTok-video. Elke week deelt ze een odo, een Surinaams spreekwoord of gezegde. Haar liefde daarvoor begon bij haar oma, die zei: ''Prei prei feti e kiri stondoifi.'' Wat betekent: kleine ruzies kunnen grote gevolgen hebben.

Later ontdekte Mekdessi, die nu in Nederland woont, dat veel odo een geschiedenis met zich meedragen die teruggaat tot de slavernij.

Taal van verzet

Dat weet ook odo-deskundige Rudy Uda. Al van jongs af aan schrijft hij de gezegden op in schriftjes. "Mensen werden vanuit alle delen van Afrika naar Suriname gehaald", legt hij uit. "Ze spraken elkaars taal niet en creëerden daarom samen een nieuwe taal: het Sranantongo. De odo werden de software van die taal. Het is een prachtige taal van verzet."

De gezegden waren een overlevingsmethode, legt Uda uit. "De onderdrukkers begrepen de diepere betekenis niet." Stonden mensen op de plantage te klagen en kwam er een opzichter aan? Dan kon je fluisteren: "Mi na tongo mi de mindri tifi" ("Ik ben de tong tussen scherpe tanden"). Dat was het signaal om snel over iets anders te praten.

Geschiedenis oneliners 

Naast waarschuwingen gaven mensen via odo elkaar advies en spraken ze elkaar moed in. Uda noemt de spreekwoorden daarom een vorm van verzet. "Ondanks alle dehumanisering en onderdrukking is het een krachtige taal gebleven. Dat vind ik misschien wel het mooiste eraan. Het is revolutionair. Eigenlijk zijn odo geschiedenis in oneliners."

Hier zie je een van de TikTok-video's van Aedan Mekdessi: 

Sommige odo herinneren direct aan de extreme gruwelijkheden op de plantages en de zucht naar vrijheid. Uda vertelt hoe tot slaaf gemaakten, hij spreekt liever van onderdrukten, probeerden te vluchten naar het diepe, moeilijk begaanbare binnenland van Suriname. Als zij werden gepakt, volgden er vreselijke verminkingen als waarschuwing voor de rest: hun hielen of hun oorlellen werden afgesneden.

Afgesneden oorlellen

Hieruit ontstond een specifieke odo: "Mi na koti yesi, mi no abi bisi nanga linga trobi" (Omdat mijn oorlellen afgesneden zijn, bemoei ik mij niet met ruzies over oorringen). Het was een manier om te zeggen: ik bescherm mezelf en bemoei me daarom niet met ruzie.

Tegenwoordig overleven odo vooral in de Surinaamse muziek, in toneelstukken, door cabaretiers en in het dagelijks taalgebruik in wijken zoals de Bijlmer. "Als je Surinaams spreekt spreek je odo en andersom. Maar veel mensen gebruiken de gezegdes zonder de historische betekenis te kennen. 

Volgens Uda wordt de achtergrond te weinig doorgegeven doordat er in de Surinaamse politiek weinig besef is van de culturele waarde, kinderen worden op school bijvoorbeeld niet verplicht om erover te leren. "En in Nederland verbaas ik me over de stilte rondom deze wrede onderdrukking van 350 jaar." 

Nieuwe generatie 

Via TikTok probeert Mekdessi daar verandering in te brengen. Ze gebruikt daarvoor een boekje met Surinaamse wijsheden. Ze merkt dat veel leeftijdsgenoten de spreekwoorden herkennen van hun opa of oma, maar de betekenis nooit hebben geleerd. "Ze zeggen: deel alsjeblieft meer. Wij vinden dit zo leuk maar weten weinig." 

Ze denkt dat dat komt omdat veel leeftijdsgenoten geen Sranantongo, Surinaams, spreken. “Ik deed dat niet thuis, want dat was niet netjes. Wij spraken alleen Nederlands. Er werd gezegd dat als je Sranan sprak, je Nederlands slecht zou worden.” 

Dat wil ze zelf anders doen. Ze wil haar kinderen odo kunnen uitleggen. “Ik ben van Afrikaanse afkomst. Het is een deel van mijn cultuur en dat wil ik delen.” En er zitten volgens haar wijsheden in die nog altijd gelden. Bijvoorbeeld in haar favoriet 'sakafasi sa de na krosi fu yu skin: eenvoud siert de mens.

In deze video zie je de historische excuses van koning Willem-Alexander. Hij is de eerste vorst die excuses aanbiedt voor het slavernijverleden: