Waarom steekt iemand expres een stuk bos in brand? 'Kan uit woede zijn'

De 'ongekend grote' bosbrand deze week in het bos van Fontainebleau, even ten zuiden van Parijs, is waarschijnlijk aangestoken. Twee verdachten van 18 of 19 jaar oud zijn gearresteerd, vanochtend werd bekend dat ook een 46-jarige man is opgepakt. 

Propjes papier en aansteker

Een van de aangehouden tieners werkt bij de vrijwillige brandweer. Hij verklaarde dat hij met takjes en benzine in de weer was geweest om brand te stichten. De andere jongere had een sigaret weggegooid langs de kant van de weg. 

Over de 46-jarige verdachte schreef BFMTV vanochtend dat hij werd opgepakt met allemaal propjes papier en een aansteker bij zich. Toen hij de politie zag, zou hij hebben geprobeerd ervandoor te gaan. 

Het blijft gissen naar de exacte motieven van deze verdachten, maar volgens universitair hoofddocent forensische psychiatrie en psychologie bij de Universiteit Utrecht Lydia Dalhuisen zijn er wel een aantal verschillende typen brandstichters te onderscheiden. 

Zij promoveerde jaren geleden al op het onderwerp en ontdekte vijf verschillende soorten brandstichters: vandalistisch, gestoord, relationeel, opportunistisch of brandstichting vanuit verlangen.

Over de arrestaties vanwege de branden in Frankrijk zegt ze: "We weten niet of het dezelfde type daders zijn, dus dat is heel lastig. Maar als je alle brandstichters bij elkaar pakt, is het hoofdmotief: boosheid, woede en algemene wraak. Dat kan gericht zijn op een persoon, maar ook breder op de samenleving om onvrede te uiten. Denk bijvoorbeeld aan rellen, ook daar kan brand bij worden gesticht", zegt ze. 

De Franse minister van Binnenlandse Zaken Laurent Nuñez liet deze week weten dat sinds het begin van de zomer al 44 mensen werden gearresteerd voor brandstichting. Een derde van hen was minderjarig. Dat verbaast Dalhuisen niet. "Ook in mijn onderzoek kwam naar voren dat een groot deel van de brandstichters minderjarig is." 

Van de honderd veroordelingen die ze tussen 2008 en 2012 onderzocht, waren er destijds 42 verdachten onder de 18 jaar. De jongste was 12, de oudste 60. De gemiddelde leeftijd was 23 jaar. 

"Brandstichters als groep hebben over het algemeen wat beperktere sociale vaardigheden", zegt Dalhuisen. Dan gaat het dus om alle brandstichters, zowel de kleine groep mannen met een zucht naar brand als de grotere groep jonge jongens die uit vandalisme brand sticht.

In de periode van haar onderzoek zetten die jongeren de coniferen van de buren of een bosje in het park in de brand. Kleine branden met meestal een beperkt effect. "Maar als je kijkt naar de natuurbranden die we nu bijvoorbeeld in Frankrijk zien, dan is er direct een heel groot effect met weinig moeite, mede ook door de droogte. Daders kunnen daarbij ook vaak ongezien te werk gaan." 

Gebruikmaken van chaos

Onderzoek naar de tienduizenden bosbranden die elk jaar woeden in Australië, wees eerder al iets vergelijkbaars uit. Onderzoeker Paul Reid legde in 2020 aan de BBC uit dat er een groep brandstichters is die pas te werk gaat op hete dagen als er al branden woeden. 

"Door de chaos die ontstaat tijdens bosbranden en de evacuaties van inwoners, kunnen ze onopvallend te werk gaan. Ze weten dat de kans klein is dat ze worden gepakt", zei hij. "Het is alsof je een boom in een bos plaatst." 

De Franse minister Nuñez zei dat bij een derde van de arrestaties deze zomer vermoedelijk sprake was van opzet. Deze verdachten riskeren in Frankrijk maximaal vijftien jaar celstraf. De anderen werden opgepakt omdat zij per ongeluk brand hadden gesticht. Dat gebeurde in Fontainebleau bijvoorbeeld bij werkzaamheden langs de snelweg. 

Levenslang mogelijk

Het onderscheid wordt in Nederland ook gemaakt, legt Dalhuisen uit: het gaat dan om brand door schuld (artikel 158 in het Wetboek van Strafrecht) of brand door opzet (artikel 157). In dat laatste geval is er in Nederland, als er bij de brand ook doden vallen, in extreme gevallen zelfs een levenslange gevangenisstraf mogelijk. "Dat is mogelijk nog een uitvloeisel van vroeger tijden, toen we met houten huizen vlak bij elkaar woonden." 

Dalhuisen deed ook onderzoek naar 600 brandstichters in het Pieter Baan Centrum en werkte de afgelopen jaren aan een behandelprogramma voor brandstichters in de tbs. "Voor mensen die een bepaalde betekenis geven aan vuur, die bijvoorbeeld vuur als een machtig wapen zien, moet meer aandacht komen in de forensische zorg", zegt ze. 

Kinderen kunnen van nature een aantrekkingskracht tot vuur hebben en bijvoorbeeld met vuur spelen. "Vervolgens leer je dat af, maar soms gebeurt dat niet, door impulsbeheersingsproblematiek."

Vrijwillige brandweer

Dat in Frankrijk de laatste jaren ook juist leden van de vrijwillige brandweer werden opgepakt voor brandstichting, is niet iets wat Dalhuisen uit haar Nederlandse onderzoek herkent. 

Hier is goede screening bij de brandweer, zegt Dalhuisen. "Het beeld van de brandweerman die brand sticht, is mogelijk gekleurd door onderzoeken uit bijvoorbeeld de VS, waar uit financieel gewin brand kan zijn gesticht."  

Zo snel ontstaat een steekvlam bij een barbecue: