Zelfs experts kunnen ogen niet geloven: 'Zoiets als in Nepal nog nooit gezien'

"Ongelofelijk, dit had ik nog nooit eerder gezien", vertelt Jeroen Aerts. Hij is hoogleraar water en klimaatrisico's aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. "Het is een gigantische klap geweest. Eerst dacht ik dat er een aardbeving aan vooraf was gegaan, waardoor er rotsblokken en stukken ijs naar beneden waren gekomen. Maar dat was het niet", zegt Aerts. 

Het lijkt erop dat juist het omgekeerde is gebeurd: de aarde heeft inderdaad geschud en getrild, maar dat komt door de grote hoeveelheid ijs die naar beneden is gestort. "Er is dus wel een aardbeving geweest, maar anders dan de klassieke aardbeving", zegt universitair hoofddocent glaciologie Harry Zekollari van de Vrije Universiteit Brussel. 

1200 meter naar beneden

Zekkolari noemt de overstromingen een 'tragische gebeurtenis'. "Het water komt zó hoog, dat is extreem en angstaanjagend om te zien. Hij benadrukt dat het moeilijk is om er nu al exacte uitspraken over te doen. "Maar bepaalde dingen zijn wel al duidelijk vanwege de satellietbeelden die we hebben kunnen bestuderen."

Zo weten we bijvoorbeeld dat een deel van de gletsjer is ingestort en afgebroken. Het stortte daarna zo'n 1200 meter naar beneden, vertelt Walter Immerzeel, hoogleraar berghydrologie aan de Universiteit Utrecht en doet al sinds 2002 onderzoek naar het Himalayagebied. "Als dat ijs van zo'n grote hoogte naar beneden stort, wordt het samengedrukt en smelt het", vertelt Immerzeel. 

Eén van de scenario's waar de experts aan denken is dat het stuk van de gletsjer, dat onderweg naar beneden water is geworden, in één keer in de rivier is gevallen. "Dat ijs dat afbrak en naar beneden kwam, heeft onderweg ook nog eens heel veel materiaal meegenomen", vertelt Zekkolari. 

Mini-tsunami

Die mix van ijs, rotsen en water zou dan in één keer in de rivier terecht zijn gekomen. Al het water in de rivier verplaatst dan in één keer naar de andere kant. "Daardoor kan er een mini-tsunami ontstaan", zegt Zekkolari. 

Dat is te vergelijken met een basketbal die je in een badkuip vol met water gooit. "Die plons kan dan een enorme golf creëren", zegt Aerts. "Maar de 30 meter die we woensdag zagen, dat kan bijna niet." Dit scenario is daardoor minder aannemelijk.

Een tweede scenario is dat er op het pad van de afgebroken gletsjer een meer was. "De gletsjer zou dan al het water uit dat meer meesleuren", vertelt Immerzeel. Maar op Google Earth zijn in de baan van de puinhelling, het gedeelte van de berg waarlangs de gletsjer naar beneden is gekomen, geen meren te zien. Dat maakt dit scenario niet logisch. De drie experts gaan momenteel uit van een derde scenario.

Dat laatste scenario ziet er zo uit: de waterstand van de smalle rivier zou al hoog zijn, omdat het op dit moment moesson (regentijd) is in het gebied. Het ijs en de rotsen, die vanaf grote hoogte naar beneden kwamen storten, kwamen terecht in de rivier en vormden daarin een dam. 

Hierdoor kon het water in de rivier niet verder stromen. "Het ijs en de rotsblokken hebben de rivier dan als het ware 'afgedamd'", legt Aerts uit. "Achter die dam stapelt het water zich dan op en vormt het een meer", vertelt Zekkolari. 

Maar die dam van ijs en rotsblokken is niet stabiel en breekt in één keer door. "Dan krijg je een gigantische overstroming, precies zoals we woensdag zagen", zegt Aerts. 

Nieuwe overstromingen

De deskundigen benadrukken dat dit nog slechts hypotheses zijn. "We moeten nog voorzichtig zijn met onze uitspraken, totdat er precies gereconstrueerd is wat er gebeurd is", aldus Zekkolari. Hij verwacht dat dat nog maanden kan duren. 

In de tussentijd is het oppassen voor nieuwe overstromingen, zegt Zekkolari. "Het hogere deel van de gletsjer is op dit moment mogelijk instabiel. Het kan dus zijn dat er de komende dagen meer stukken van de gletsjer naar beneden komen." Met mogelijk nieuwe overstromingen tot gevolg. 

Wat de achterliggende oorzaak is van de enorme overstroming, dus waarom het stuk van de gletsjer is afgebroken, is nog niet duidelijk. "De link met klimaatverandering ligt voor de hand", zegt Immerzeel. "Door de opwarming van de aarde smelt de permafrost (altijd bevroren grond, red.). Dat wordt steeds instabieler, waardoor het uiteindelijk kan afbreken."

In de toekomst sluit Immerzeel dan ook niet uit dat dit vaker kan gebeuren. "Om zo'n ramp te krijgen moet je een nauwe vallei hebben. In dit geval waren er ook veel wegen en mensen. Dat maakt uit voor de impact van de ramp."

Waarschuwingssystemen

Wat kunnen we doen om zulke rampen in de toekomst te voorkomen? Allereerst: de opwarming van de aarde tegengaan, zeggen de drie deskundigen. "Op grote hoogte warmt de aarde namelijk sneller op dan laag bij de grond", vertelt Zekkolari. "Je ziet dus dat op die hoogte de opwarming al 2 of zelfs 3 graden Celsius is. En dan smelten die gletsjers."

Een andere, praktische oplossing om een dergelijke ramp te voorkomen zijn waarschuwingssystemen. "Die monitoren bijvoorbeeld de waterstand of houden trillingen in de gaten. Ze kunnen bij een grote, plotselinge verandering dan een waarschuwing afgeven, waardoor mensen kunnen evacueren", zegt Aerts. 

Dat gebeurde bijvoorbeeld vorig jaar in het Zwitserse dorpje Blatten, dat zie je in de beelden hieronder. Het dorpje werd bijna volledig weggevaagd door een aardverschuiving, die ontstond doordat een gletsjer instortte. De bewoners van het dorp waren op tijd geëvacueerd. 

Razendsnel

Maar in dit gebied tussen China en Nepal is zo'n systeem lastig te realiseren, zegt Immerzeel. "Er zou bijvoorbeeld heel goed overleg moeten zijn tussen de twee landen, en dat is hier niet mogelijk. Het gebied is ook nog eens heel afgelegen."

Bovendien ging het hier uitzonderlijk snel, benadrukt Immerzeel. "Niemand zag het aankomen."