Gezichtsherkenning in Moskou: handig betalen, maar je data belandt bij de Russische overheid

Inwoners van de grote Russische steden hebben bijna geen privacy meer. De overheid kijkt steeds meer mee op telefoons en alleen al in Moskou zouden 300.000 beveiligingscamera's hangen, vaak met gezichtsherkenning. Het Kremlin beheert alle data.

"Betalen met je gezicht of een vingerafdruk, daar is Rusland veel verder mee dan bijvoorbeeld Nederland", vertelt correspondent Olaf Koens. "Die technologie wordt niet beperkt en de Russische overheid vindt zulke technologie een hele mooie en makkelijke vorm van controle."

"Met al die data kan de overheid precies zien waar de bevolking mee bezig is. Je kan zien hoe de stemming in het land is, en je kan een beter beeld krijgen van hoe de economie er voor staat. Maar veel belangrijker in de Russische context is natuurlijk dat je kan zien welke mensen het oneens zijn met het regime."

"Het Kremlin kan zien of er een vorm van oppositie is, of het sentiment in de samenleving verandert", gaat Koens verder. "Het is natuurlijk oorlog, dus de Russen zijn ook continu op zoek naar verraders en spionnen. De Oekraïners slagen er steeds in om Russische generaals te doden, en zo'n systeem van surveillance is natuurlijk handig om vijanden te vinden."

Wie niet wil meewerken met de Russische overheid leeft in angst. The New York Times sprak met de 28-jarige Vlad, een fotograaf die in maart een oproep kreeg om zich te melden bij een militair rekruteringskantoor. Vlad weigert, omdat hij mogelijk zou kunnen worden opgeroepen om tegen Oekraïne te vechten.

Vlad vermijdt nu de metro, omdat hij mogelijk wordt herkend op de camera's. "Er is volledige controle, je geeft zoveel data prijs dat al je stappen kunnen worden gevolgd." Zolang de 28-jarige zich niet meldt bij het rekruteringskantoor mag hij Rusland niet uit.

Ook op smartphones krijgt de Russische overheid steeds meer controle, voornamelijk door middel van de app MAX. Die wordt sinds september vorig jaar van tevoren geïnstalleerd op alle smartphones die in Rusland worden verkocht.

MAX is een zogeheten super-app: het is een berichtendienst, maar je kan er ook mee internetbankieren en communiceren met de overheid. Tientallen miljoenen Russen worden gedwongen de app te gebruiken.

"Ambtenaren en werknemers in de publieke sector, universiteitsstudenten, docenten en zelfs schoolkinderen hebben allemaal druk ondervonden om hun communicatie naar het platform te verplaatsen", schrijft The Guardian. Als ouders bijvoorbeeld de cijfers van hun kinderen willen inzien, dan kan dat via MAX.

Uit nieuw onderzoek blijkt dat de app stiekem screenshots kan maken. Berichten op MAX zijn niet versleuteld en kunnen daarom makkelijk worden ingezien door het bedrijf achter de app, dat nauwe banden heeft met het Kremlin.

Rusland heeft inmiddels veel kenmerken van een totalitaire staat, vertelt Koens. "Er is geen ruimte voor tegenspraak en je wordt op alle mogelijke manieren gecontroleerd en in de gaten gehouden. Van waar je loopt op straat, tot wat je online doet, tot de dingen die je leest en tot je neemt."

"Je zou aan de keukentafel nog wel een echt gesprek kunnen voeren, zoals Russen dat graag doen. Maar je moet dan wel zorgen dat je telefoon niet ook in de keuken ligt. En de mensen met wie je dat gesprek voert, die moeten naar jouw straat lopen, door jouw binnenplaats. Dus eigenlijk weet de overheid allang wie er bij jou aan de keukentafel zit."

Dit weekend worden er in Rusland parlementsverkiezingen gehouden, voor het eerst sinds het begin van de oorlog tegen Oekraïne in 2022. Naar verwachting zullen miljoenen Russen hun stem online uitbrengen.

Van vrije verkiezingen is in Rusland geen sprake, en de regeringspartij van Poetin zal zonder twijfel als grote winnaar naar voren komen. Vorige maand werd Jabloko, de enige politieke partij die openlijk pleit voor vrede, uitgesloten van deelname aan de parlementsverkiezingen.

De Russische economie staat onder druk vanwege de oorlog tegen Oekraïne. In de video hieronder zie je hoe die druk wordt gevoeld in de stad Yaroslavl, zo'n 250 kilometer ten noordoosten van Moskou.