NS stapt niet af van omstreden treinbouwer, hoogleraren kritisch

"Wij werken goed samen met CAF en hebben een goede relatie", zegt een woordvoerder van NS tegen RTL Z na eerdere berichtgeving van Spoorpro. 

Zwarte lijst

Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles (CAF) werkt mee aan het onderhoud en de uitbreiding van de rode lijn van de Jerusalem Light Rail en de bouw van de groene lijn. Dat schreef de OHCHR, de mensenrechtenorganisatie van de VN vorig jaar.

De tramlijnen verbinden West-Jeruzalem en (illegale) Israëlische nederzettingen met elkaar. Hiermee worden volgens de VN mensenrechten geschonden. Het bedrijf staat hierdoor op een 'zwarte lijst' van de organisatie, net zoals bijvoorbeeld het Nederlandse Booking.com.

Kritiek uit Amsterdam

Hoewel de rapporten van de VN niet fonkelnieuw zijn, kwam de discussie rondom CAF vorige maand tot leven. Toen maakten meerdere partijen in de Amsterdamse gemeenteraad duidelijk dat ze het niet zien zitten dat de nieuwe trams die in de hoofdstad rond gaan rijden, bij CAF besteld worden. 

De Amsterdamse discussie brengt ook de relatie tussen NS en CAF weer onder de aandacht. De nationale treinvervoerder heeft namelijk zestig treinen, die nog geleverd moeten worden, besteld bij CAF. Bij het doen van de aanbesteding was ook al duidelijk het Spaanse bedrijf actief is in bezet Palestijns gebied.

"Wij zijn de aanbesteding voor de nieuwe dubbeldekkers in 2020 begonnen. In 2022 is het contract gegund en ondertekend en is de productie van de treinen gestart", schrijft de NS aan RTL Z. "Uiteraard doen we de aanbesteding volgens de regels van het aanbestedingsrecht."

NS: geen basis voor uitsluiting

Ondanks dat het Europese aanbestedingsrecht uitsluitingsgronden kent, vallen de Spanjaarden daar volgens de NS niet onder. "Op dit moment is het niet mogelijk om bedrijven uit te sluiten op basis van morele gronden." De woordvoerder zegt dat de Europese regels uitsluiting onmogelijk maken. "Partijen uitsluiten kan alleen als er een wettelijke basis of verplichting voor is. Die is er op dit moment niet."

De NS zegt wel in gesprek te zijn gegaan met CAF. Over de inhoud van dit gesprek zegt NS, dat voor 100 procent in handen is van de staat, niets. 

Elisabetta Manunza, hoogleraar Europees en internationaal aanbestedingsrecht aan de Universiteit Utrecht, vindt de reactie van NS aan RTL Z niet correct. Wanneer een bedrijf zich schuldig maakt aan bepaalde vormen van mensenrechtenschendingen, is het volgens haar aan de aanbesteder om wel of niet een contract te sluiten.

"Wanneer een bedrijf zoals CAF bijvoorbeeld in strijd handelt met een beslissing van de VN waaraan ook Nederland aan gebonden is, dan kan NS een inschrijver als CAF van een aanbestedingsprocedure uitsluiten door het handelen van CAF in de illegale nederzettingen als een zogenoemde ernstige beroepsfout te beschouwen", vervolgt ze. 

Beperkt gebruik

In Nederland is er lange tijd op beperkte wijze gebruikgemaakt van deze uitsluitingsgrond, zegt ze. "Door de ingrijpende geopolitieke crises die we beleven, is het een goede zaak om meer van deze uitsluitingsgrond gebruik te maken. Bijvoorbeeld om handelen in strijd met spionage te voorkomen, maar ook om mensenrechtenschendingen tegen te gaan." 

Uiteindelijk gaat de rechter erover, benadrukt Manunza. "Maar het is goed bij de rechter te verdedigen dat het verrichten van economische handelingen die de illegale nederzettingen mogelijk maken, de integriteit van een ondernemer in twijfel brengt. Dit vindt ook steun in het standpunt van de Nederlandse regering, die al jarenlang vindt dat de nederzettingen illegaal zijn onder internationaal recht." 

De hoogleraar is overigens wel van mening dat het eerdergenoemde uitsluitingsbeleid pas geloofwaardig en rechtstatelijk houdbaar is als dat consistent en coherent ook voor allerlei vergelijkbare mensenrechtenschendingen wordt toegepast die in andere landen plaatsvinden. 

Niet verschuilen 

"Wat van NS mag worden verwacht is dat het op een zorgvuldige manier alle in het geding zijnde belangen afweegt en daar als staatsbedrijf zo open mogelijk over is. Het is hier dat NS mijns inziens de grootste steken heeft laten vallen, en nog steeds laat vallen. Jammer", zegt Hummels.

Onvolwassen ethische dialoog

Het toont volgens Hummels 'weer eens aan hoe onvolwassen de ethische dialoog is in Nederland'. "Wie op goede gronden wordt aangesproken heeft blijkbaar nog steeds de neiging weg te duiken en zich te verschuilen achter nietszeggende frasen." 

De overheid mag volgens Manunza op dit gebied wel wat meer regie nemen. "Duidelijk en consistent centraal gestuurd beleid voor alle aanbesteders over wat ze in dergelijke situaties behoren te doen, bevordert onze open economie en open samenleving", zegt zij. "Dat zijn exact de zaken die we in Europa met mensenrechten willen verdedigen en waar wij ons van de rest van de wereld mee willen onderscheiden."