Waarom krijgt een verkrachter strafvermindering? Zes vragen en antwoorden

1. Waarom krijgen verkrachters strafvermindering? 

Het onderzoek van RTL Nieuws richt zich op heftige zaken. De vonnissen die we hebben gelezen, bevatten gruwelijke details. Het is niet vreemd dat een strafvermindering voor de daders dan leidt tot verontwaardiging. 

Dat er strafvermindering wordt gegeven, heeft te maken met het recht van elke verdachte op een eerlijk proces. Dat staat beschreven in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Onderdeel van een eerlijk proces is dat een zaak binnen een zogeheten 'redelijke termijn' wordt afgerond. 

Dit zorgt ervoor dat een verdachte niet te lang in onzekerheid zit over een mogelijke straf. Het helpt ook om bijvoorbeeld snel te kunnen starten met aanvullende behandeling, therapie en begeleiding. Dat is belangrijk, vooral bij jeugddetentie of tbs.

2. Wanneer duurt een zaak te lang? 

Wat een redelijke termijn is, verschilt per soort zaak. Als een verdachte zijn proces in vrijheid mag afwachten, moet een zaak in principe binnen twee jaar nadat deze persoon als verdachte is aangemerkt klaar zijn. Dat betekent dat het onderzoek van politie, de vervolging door het Openbaar Ministerie en de uitspraak door de rechtbank binnen die tijd klaar afgerond moet zijn.

Voor minderjarige verdachten en voor verdachten die tijdens hun proces al in de cel zitten (voorlopige hechtenis) geldt dat zaken binnen 16 maanden moeten zijn afgerond. Gaat iemand na een vonnis in hoger beroep, dan loopt vanaf dat moment de teller opnieuw. 

Soms mag een zaak langer duren dan de redelijke termijn. Bijvoorbeeld als het een zeer ingewikkelde zaak is met meerdere verdachten of een internationaal karakter. Ook kan een zaak langer duren door verzoeken van de dader of zijn advocaat. Dan ligt de schuld van de vertraging niet bij politie, justitie of rechtspraak. 

Uitgangspunten redelijke termijn

3. Waarom duren zaken zo lang?

De Algemene Rekenkamer, één van de belangrijkste controleurs van het Rijk, constateert al jaren dat de normen voor de duur van strafprocessen worden overschreden. Het blijkt lastig om precies aan te wijzen waar de vertraging ontstaat. De Rekenkamer riep de minister van Justitie en Veiligheid daarom al vaker op om hier onderzoek naar te doen. De minister heeft onlangs toegezegd dat onderzoeksbureau TNO zo'n onderzoek gaat doen.

De Algemene Rekenkamer heeft al wel meerdere oorzaken benoemd. Zo hebben de laatste jaren de coronapandemie en de hack bij het Openbaar Ministerie voor vertraging gezorgd. Als voornaamste reden noemt de Rekenkamer dat partijen als politie, OM en rechtspraak slecht met elkaar samenwerken. Een voorbeeld: de politie zet meer in op zedenzaken. Daardoor stromen er ook meer zedenzaken in bij het OM en de rechtspraak, maar als zij daar niet op voorbereid zijn, zijn er niet genoeg mensen beschikbaar om de zaken te behandelen.

4. Hoe bepaalt de rechter hoeveel strafkorting een dader krijgt? 

De hoogte van de strafvermindering hangt af van twee vragen: welke straf zou iemand zonder vertraging hebben gekregen en hoeveel te laat wordt er uitspraak gedaan? Als een zaak tot 6 maanden vertraging heeft opgelopen, geldt in principe als norm een korting van 5 procent op de straf onder normale omstandigheden. Als een zaak 6 tot 12 maanden te lang duurt, is dat doorgaans 10 procent. Duurt het meer dan een jaar te lang, dan is het aan rechters om een passende strafvermindering toe te kennen.

Een voorbeeld: iemand die onder normale omstandigheden een straf van 60 maanden (5 jaar) zou krijgen, heeft 11 maanden te lang moeten wachten op zijn vonnis. Deze persoon heeft dan dus in principe recht op 6 maanden (10 procent) strafkorting. 

In de honderden zaken van moord, doodslag en zedenmisdrijven die de onderzoeksredactie van RTL Nieuws verzamelde, was er bij meer dan 85 zaken sprake van een verlaging van een celstraf van 1 jaar of meer. In vijf gevallen is de straf zelfs verminderd met 3 jaar.

Toegepaste strafvermindering

5. Wordt strafkorting alleen toegepast bij zware misdrijven? 

Nee, het geldt in principe voor alle soorten misdrijven. In ons onderzoek hebben we de focus gelegd op zware delicten, maar we zijn ook tal van voorbeelden tegengekomen van bijvoorbeeld oplichting, mishandeling, drugsdelicten en verkeersmisdrijven.

Zo kreeg afgelopen maand een man die zonder rijbewijs en onder invloed van alcohol veel te hard reed en een dodelijk ongeluk veroorzaakte een strafkorting van vier maanden. Een inbreker van wie het proces twee jaar en twee maanden te lang duurde, hoefde niet de gevangenis in, wat zonder vertraging wel had gemoeten. En vorige week werd een opgelegde boete voor een witwasser met een kwart verminderd, omdat de zaak maar liefst 11 jaar te lang had geduurd.

6. Waarom worden slachtoffers niet gecompenseerd? 

In de wet is alleen vastgelegd dat verdachten recht hebben op compensatie als de behandeling van hun zaak te lang duurt. Voor slachtoffers is dat niet het geval. Zij hebben wel recht op schadevergoeding als gevolg van wat hen is aangedaan, maar er is geen compensatie voor een veel te traag proces.

Slachtoffers en nabestaanden vinden dat oneerlijk, omdat zij ook worden geraakt door vertraging. We spraken slachtoffers die stellen dat het moment van de uitspraak pas het moment was dat hun verwerking kon starten. Dat vervolgens de dader voor het lange wachten werd gecompenseerd en zij niet, ervaren ze dan ook als een klap in het gezicht. 

Slachtoffers vertellen wat het met hen deed toen duidelijk werd dat een dader minder straf kreeg: