Reconstructie 'saaiste formatie ooit': informateur dwong onderhandelaars tot actie
Ze is licht chagrijnig, informateur Rianne Letschert, als ze vrijdagmorgen 9 januari, in het Hilversumse landgoed de Zwaluwenberg aan de ontbijttafel zit. Het is haar nog steeds niet gelukt de fractievoorzitters van D66, VVD en CDA, Jetten, Yeşilgöz en Bontenbal, zover te krijgen dat ze een keuze maken. Een keuze tussen met zijn drieën verder, of JA21 erbij betrekken.
Opsluiten
En dus onderneemt ze actie. Ze laat de drie hun ontbijtbordje meenemen, sluit ze op in een aparte kamer met de boodschap dat ze er pas uit mogen komen als ze een knoop hebben doorgehakt. "En, oh ja, als jullie geen besluit nemen, mogen jullie een andere informateur gaan zoeken, want dan zit ik mijn tijd te verdoen."
Dat dreigement werkt, want de drie kiezen ervoor met elkaar een kabinet te vormen met maar 66 zetels in de Tweede Kamer, terwijl er 76 nodig zijn voor een meerderheid. Door alle betrokkenen wordt deze actie van Letschert gezien als één van de cruciale momenten in de formatie.
Coalitieakkoord: maximaal 1 jaar werkloosheidsuitkering, eigen risico naar 460 euro
Dat D66 en CDA keihard weigeren met JA21 samen in een kabinet te gaan, is schrikken voor VVD-leider Yeşilgöz en haar secondanten. De veronderstelling was dat daar nog wel over te praten viel. De VVD ging kerst vieren met de gedachte dat D66 en CDA serieus samenwerking met JA21 aan het overwegen waren.
Niet dus. Tegelijk denken ze bij de VVD dat als zij niet mee gaan doen in een minderheidskabinet, er mogelijk naar links wordt gekeken, GroenLinks-PvdA. Dan zijn ze verder van huis. En zo wordt het minderheidskabinet geboren.
Bekijk hier hoe dat werd aangekondigd door de drie partijleiders:
Dat is een van de bepalende momenten tijdens de afgelopen formatie. Toch noemt een betrokkene ook een van de eerste dagen als cruciaal. Als de VVD aanschuift in de formatie, ontstaat tussen de drie partijen het gevoel dat het gaat werken. Er is een bepaalde harmonie tussen de partijen en er wordt op een volwassen manier met elkaar gesproken met als doel er snel uit te komen. Voor de VVD voelt dat als een verademing, gezien de hoogoplopende emoties tijdens de vorige formatie.
De partijen hebben als doel op 30 januari een akkoord te sluiten. Er wordt dus hard gewerkt. En het wordt al snel duidelijk dat op het ene ministerie zwaardere besluiten moeten worden genomen dan op andere.
Grapjes
Over die denkrichtingen zijn de partijen het wel snel eens. Daarbij ontstaat ook langzaam het beeld welke partij verantwoordelijk wordt voor welk ministerie. En er is tijd voor grapjes. Yeşilgöz gebruikt regelmatig zelfspot over het sturen van tweetjes, Bontenbal wordt geplaagd met zijn 'nerderige' benadering van zaken naar aanleiding van zijn zes pagina's over een eventueel minderheidskabinet. En er wordt gelachen als Jetten opspringt omdat zijn vriend heeft gescoord bij een hockeywedstrijd.
Een ander cruciaal moment voor het slagen van de formatie is de laatste week voor de deadline van 30 januari. Er wordt sinds het laatste weekend onderhandeld over de financiën – in Haags jargon de financiële plaat. De partijen worden het er maar niet over eens.
Hakketakken en gedoe
Het begrotingstekort is te hoog, net als de lastenverzwaringen. Vervolgens is het een aantal dagen hakketakken en gedoe. Daarom gaan Jetten en Vijlbrief apart om tafel met Yeşilgöz en VVD-secondant en financieel specialist Eelco Heinen. Het voorstel van Vijlbrief verdwijnt in de prullenbak.
Voor het eerst vingerwijzen: spanning stijgt in formatie over financiën
De dagen daarna onderhandelen de financieel specialisten. Dat duurt een week. Op maandag 26 januari tegen acht uur 's avonds appt Vijlbrief dat ze er niet uit komen. Dan grijpt VVD-leider Yeşilgöz in. Ze stelt voor dat Heinen een ultiem voorstel zal schrijven. Rond middernacht trekt Heinen, ook minister van Financiën, zich terug op zijn ministerie en schrijft een nieuw voorstel.
Uitruilen
Die dinsdag geldt dat stuk als basis voor de onderhandelingen en zijn er volgens betrokkenen 'grote uitruilen gedaan'. Jetten komt met een soort politiek pakket waarop grote knopen moeten worden doorgehakt door de drie partijen.
Dat werkt. Er worden grote stappen gezet door de drie partijleiders. Zelfs zulke grote stappen dat de secondanten verrast zijn door de mededeling dat de partijen eruit zijn en dat er een onderhandelaarsakkoord is gesloten. Het is dinsdagavond 27 januari. Die vrijdag wordt het akkoord gepresenteerd, de deadline is gehaald.
