Zelfde toetsscore, ander advies: onderzoek toont invloed van klasgenoten op schooladvies
Dat blijkt uit nieuw onderzoek van Max Coveney, universitair docent aan de Erasmus School of Economics. Hij koppelde CBS-gegevens van zo'n 460.000 Nederlandse leerlingen tussen 2006 en 2021 aan elkaar.
Vergelijking met klasgenoten
"Als je alle kinderen in een klas op volgorde zet van het aantal goed beantwoorde vragen op een toets, zie je iets opvallends", legt onderzoeker Coveney uit. "Vergelijk je twee kinderen uit verschillende klassen die exact dezelfde score behalen, dan krijgt het kind dat op zijn eigen klassenlijst het hoogste eindigt vaker het hogere advies."
Leerlingen met 'bepaalde kenmerken' vaak onderschat: bijstellen schooladvies 'hard nodig'
Stel: kind A en kind B halen precies dezelfde toetsscore. Kind A zit in een zwakkere klas en steekt daar boven de rest uit. Kind B zit in een sterke klas en valt precies in de middenmoot. Dan heeft kind A een grotere kans op een hoger advies, puur door de vergelijking met klasgenoten. Andersom werkt het precies zo: leerlingen die het in vergelijking met hun klasgenoten iets minder goed doen, krijgen sneller een lager advies mee.
Zelfvertrouwen in de klas
"Het is geen enorm effect, maar wel een betekenisvol verschil", zegt Coveney. Drie plekken 'hoger op de klassenlijst' geeft namelijk al 2,5 procentpunt meer kans op een vwo-advies. In de praktijk is dat vergelijkbaar met ongeveer drie extra goed beantwoorde vragen op de eindtoets.
De onderzoeker wijst naar twee verklaringen. Aan de ene kant kan het makkelijker zijn voor leraren om te zien hoe een leerling scoort ten opzichte van de rest van de klas, dan om precies in te schatten hoe goed een leerling presteert los van de rest.
Meisjes in groep acht kregen weer lager schooladvies
Aan de andere kant speelt het effect van de omgeving op het kind zelf een rol. Leerlingen die het goed doen in hun klas, bouwen meer academisch zelfvertrouwen op. Eerder onderzoek liet zien dat ze hierdoor een betere werkhouding en actiever lesgedrag ontwikkelen, wat hen tot ver in de middelbare school helpt beter te presteren.
Volgens Coveney is die groei in zelfvertrouwen iets goeds: "Dat is een positieve ontwikkeling die leraren natuurlijk niet hoeven te corrigeren."
Verschillende factoren
De invloed van de klasrangorde blijkt niet voor iedereen even groot. Zo weegt het zwaarder bij kinderen uit minder welvarende gezinnen of met een migratieachtergrond. Zij krijgen bij een lage positie op de klassenranglijst sneller een te laag advies, zelfs als hun toetsresultaten precies gelijk zijn aan die van klasgenoten.
Onderwijsraad pleit voor één doorstroomtoets voor achtstegroepers
Uit eerder onderzoek weten we dat ook de regio waarin een kind opgroeit en het geslacht meespeelt. Zo krijgen meisjes nog altijd vaker een te laag advies dan jongens.
Advies leraren
De onderzoeker verwacht dat dit fenomeen wereldwijd voorkomt, maar in Nederland de stem van de leraar ook een grote rol speelt. Leraren geven halverwege groep 8 namelijk eerst een voorlopig advies, mede op basis van toetsen door de jaren heen.
Om te lage adviezen recht te trekken, is het onderwijssysteem sinds kort aangepast. De oude 'eindtoets' (vaak de Cito-toets genoemd) is vervangen door de landelijke doorstroomtoets. Die maken achtstegroepers na het voorlopige advies van hun leraar. Scoort een kind op de doorstroomtoets hoger dan dat leraaradvies, dan is de school vrijwel altijd verplicht het advies te verhogen.
De data uit Coveney’s onderzoek stammen van vóór de invoering van deze toets, maar volgens hem kan de doorstroomtoets een verschil maken. "Voor leerlingen die door hun plek in de klas een te laag advies kregen, kan die nieuwe toets misschien wel helpen", denkt hij.
