Waarom Nederlandse jongeren steeds slechter lezen: 'Oorzaak is veelkoppig monster'

Een simpele verklaring bestaat niet. Een deel van het antwoord ligt op school: eerder schreven we al over hoe schoolbibliotheken en beter leesonderwijs kunnen helpen. Maar minstens zo belangrijk is wat er buiten de schoolmuren gebeurt.

Toch komt één probleem steeds opnieuw terug: lezen is in Nederland steeds minder vanzelfsprekend geworden. Niet alleen jongeren lezen minder, ook thuis en op school lijkt een brede leescultuur te ontbreken, stelt Tamar van Gelder van Stichting Lezen. 

Om goed te leren lezen, moet je veel en regelmatig lezen. Juist die routine lijkt bij veel jongeren verdwenen. Onderzoek naar het leesgedrag van Nederlandse jongeren laat zien dat zij weinig plezier aan lezen beleven. Zo'n 60 procent geeft aan alleen te lezen als het moet en 42 procent vindt lezen zelfs tijdverspilling. Deze cijfers, uit PISA 2018, laten zien dat het probleem van leesmotivatie al langer speelt.

Vicieuze cirkel

Daarmee ontstaat volgens Van Gelder een vicieuze cirkel: "Wie lezen niet leuk vindt, doet het minder. Wie minder leest, oefent minder. En wie minder oefent, ontwikkelt zijn leesvaardigheid minder goed." Juist die combinatie van leesgedrag en leesmotivatie is volgens haar onderdeel van het probleem.

Tegelijkertijd heeft lezen er de afgelopen jaren een enorme concurrent bij gekregen: de smartphone. Jongeren zitten gemiddeld 5,1 uur per dag op hun telefoon. "Dat is een enorme afleiding", zegt Van Gelder. 

Veelkoppig monster

Toch betekent dat niet automatisch dat schermtijd de enige oorzaak is van de dalende leesvaardigheid. Daarvoor is het probleem te ingewikkeld, legt Van Gelder uit. "De oorzaak is echt een veelkoppig monster."

Maar het is wel duidelijk dat lezen moet concurreren met eindeloze video's, berichten en meldingen die voortdurend om aandacht vragen. De telefoon kan daarmee wel een probleem versterken: jongeren pakken steeds minder vaak uit zichzelf een boek. 

Nederlandse leescultuur

Daarmee komen we bij een dieperliggend probleem: de Nederlandse leescultuur. Een rijke leescultuur betekent volgens Van Gelder dat lezen vanzelfsprekend, zichtbaar en iets gezamenlijks is. Lezen draait daarbij niet alleen om een verplichting, maar vooral om plezier. "Die vanzelfsprekendheid lijkt in Nederland minder sterk te zijn", stelt Van Gelder, "we missen in Nederland echt een brede leescultuur."

Ouders spelen daarin een belangrijke rol. "Kinderen hoeven niet alleen te horen dat lezen belangrijk is, ze moeten het ook zien", zegt Van Gelder. "Een kind dat een ouder ziet lezen is veel sneller geneigd zelf ook een boek open te slaan."

E-reader

Ze noemt daarbij ook het gebruik van een e-reader. "Een e-reader kan lezen laagdrempeliger maken, maar het leesgedrag is voor een kind minder zichtbaar. Wie een ouder met een e-reader ziet, legt niet automatisch de link met lezen. Bij een fysiek boek is dat verband veel directer. Juist zulke zichtbare voorbeelden kunnen bijdragen aan een omgeving waarin lezen vanzelfsprekend wordt."

"Leesvaardigheid is geen fietsen of zwemmen, wat je niet verleert. Leesvaardigheid moet je onderhouden, net als een spier die je moet trainen", zo legt Van Gelder het uit.

Willen Nederlandse jongeren beter gaan lezen, dan is de vraag niet alleen wat hen ervan weerhoudt. Volgens Van Gelder gaat het er ook om lezen weer aantrekkelijk, normaal en vanzelfsprekend te maken.