Kan de bevolking van Iran het regime omverwerpen? 'Er is geen georganiseerde oppositie'

"Als wij klaar zijn, neem dan jullie regering over, die is van jullie", zei Trump. "Dit zal waarschijnlijk generaties lang jullie enige kans zijn."

Het is vooral een oproep aan de mensen in Iran om opnieuw de straat op te gaan en het regime ten val te brengen. De vraag is hoe realistisch dat is. Bij de protesten in januari kwamen naar schatting 30.000 mensen om het leven. Oppositie wordt er nu vooral vanuit het buitenland gevoerd. Hoe ziet die oppositie eruit en wat kan zij doen?

Zoon van laatste sjah

Veel ogen zijn gericht op Reza Pahlavi, de zoon van de laatste sjah van Iran. Hij ziet voor zichzelf een belangrijke rol weggelegd als het Iraanse regime ten val is gekomen. Veel Iraniërs willen dat hij de overgangsperiode gaat leiden, gevolgd door vrije verkiezingen in een democratisch Iran. Maar Pahlavi woont in ballingschap in de VS. Hoever reikt zijn macht?

 

"Pahlavi is immens populair onder de massa", zegt Damon Golriz, strategisch Iran-analist aan het Haagse Instituut Geopolitiek. "Vooral jongeren hebben de hoop op hem gevestigd. De helft van de bevolking is onder de 30, en is systematisch onderdrukt door het regime." Dat regime verdreef in 1978 de sjah en vestigde een Islamitische Republiek onder leiding van ayatollah Khomeini.

"Kroonprins Pahlavi heeft tijdens de opstand in januari laten zien dat hij de invloed heeft om mensen te mobiliseren voor grote demonstraties. Maar het is hem nog niet gelukt om de verschillende groepen en machtige blokken in Iran die tegen het regime zijn, te verenigen."

Deze groepen in Iran zijn volgens Golriz zeer divers. "Er zijn bijvoorbeeld oppositiegroepen die een gematigde interpretatie van de islam aanhangen, er zijn nationalisten, communisten en ook de Koerdische minderheid in Iran is belangrijk."

Als het Pahlavi lukt om de steun van president Trump te krijgen, zouden zich mogelijk meer oppositiegroepen bij hem aansluiten, zegt Golriz. En mogelijk ook militairen uit het reguliere leger en de Revolutionaire Garde, het elitekorps dat direct onder de geestelijk leider valt.

"Zij zouden kunnen overlopen, zich achter de bevolking kunnen scharen met wapens en de grondtroepen kunnen vormen die nodig zijn voor een 'regime change': een wisseling van de macht. Maar als dat niet gebeurt, is de kans op chaos en burgeroorlog zeer groot."

Regime change

Arabist en hoogleraar Islam en het Westen aan de Universiteit Leiden, Maurits Berger, gelooft niet in een snelle 'regime change' in Iran. Hij noemt de oproep van president Trump aan de bevolking van Iran om de macht te pakken, volstrekt onrealistisch. "Want wie dat moet doen, is onduidelijk. Het land is bijna 50 jaar heel strak autoritair geregeerd. Er heeft zich nooit een tegenkracht kunnen organiseren. Dat hebben we tijdens de Arabische Lente ook gezien."

Die massale burgerprotesten begonnen eind 2010 in Tunesië en verspreidden zich naar landen als Egypte, Libië, Syrië en Jemen. Het regime in Tunesië viel, er kwam een wankele democratie, maar inmiddels regeert de huidige president weer met straffe hand.

"We kunnen in deze landen het ene na het andere voorbeeld oplepelen, waar de omverwerping van een regime niet heeft gewerkt", zegt Berger. "Omdat er geen georganiseerde oppositie was. In Syrië woedde jarenlang een oorlog en het land ligt in puin. Ook in Libië, Jemen en Irak zijn nog veel conflicten. De hele wereld sprong bij om te helpen en toch ging het er helemaal fout."

"Wie de macht in Iran zou kunnen overnemen, mocht het regime vallen, is volstrekt onduidelijk", zegt journalist Thomas Erdbrink, die jarenlang in Teheran woonde en werkte. "Dat moet organisch naar boven komen. Anders dan een aantal kleine groepen die voor aanslagen of ordeverstoringen kunnen zorgen, is er nu geen georganiseerde oppositie in Iran."

Het regime deed er de afgelopen 47 jaar alles aan om geen anderssoortige geluiden toe te laten. Zo zijn er geen onafhankelijke vakbonden, geen onafhankelijke partijen. "Ja", zegt Erdbrink, "in de VS zit de zoon van de sjah, maar of en wanneer die naar Iran kan komen is volstrekt onduidelijk."