Amerikaanse blokkade van Iraanse havens: 'Trump probeert Iran op knieën te dwingen'

1. Wat houdt de blokkade precies in?

Alle schepen die van en naar Iraanse havens varen, ongeacht het land van herkomst of de lading, worden door de VS tegengehouden. 

Eerder sprak de Amerikaanse president Donald Trump over een Amerikaanse blokkade van de Straat van Hormuz, die al wekenlang door Iran wordt geblokkeerd, maar dat werd door de US Central Command (CENTCOM) genuanceerd. 

"Het gaat om zowel de havens in de Perzische Golf als de havens in de Golf van Oman", zegt Bart Gonnissen. Hij is rivierloods en voormalig kapitein. 

De VS mag dat doen, vanwege het San Remo Manual, legt hij uit. Dat is een leidraad voor wat mag bij gewapende conflicten op zee, die het Internationaal Gerechtshof in Den Haag aanhoudt bij schendingen van het internationaal recht. "Het is toegestaan, onder bepaalde voorwaarden. Zo moet degene die de blokkade afkondigt, zeggen wanneer die geldt, welke havens eronder vallen en eventueel tot wanneer de blokkade geldt." Aan die voorwaarden heeft de VS voldaan.

2. Hoe ziet dat er in de praktijk uit?

Dat betekent niet dat alle schepen die de havens in of uit varen zomaar worden gebombardeerd. In de praktijk zal de VS schepen vragen om te stoppen met varen en eventueel een controle te ondergaan. 

Schepen krijgen het verzoek om te stoppen via 'VHF kanaal 16'. Dat is een scheepsradio bedoeld voor bijvoorbeeld noodgevallen op zee. Gonnissen legt uit dat de kapitein van een schip via dat kanaal de oproep zal ontvangen van de VS om te zeggen wat de bestemming is en welke lading aan boord is. "Als het onder de blokkade valt, dan zullen ze het schip waarschuwen dat het moet stoppen."

"Je kan je afvragen: wat gebeurt er als een schip weigert?", stelt Gonnissen. "Als je bijvoorbeeld een volgeladen tanker uit Iran hebt. Ga je die dan laten zinken, met een ongelooflijke ecologische ramp tot gevolg? Ga je dan mensen aan boord zetten om met geweld de bemanning te overmeesteren en de controle overnemen? Die vragen blijven voorlopig onbeantwoord."

"Het is bijna onvoorstelbaar dat de Amerikaanse marine dan met geweld dat soort schepen de weg gaat versperren. Je kan je afvragen of de VS dan niet een veel groter probleem creëert dan het oplost", zegt Midden-Oosten correspondent Pepijn Nagtzaam.

3. Wie wordt hierdoor geraakt?

Ondertussen wordt de Straat van Hormuz nog steeds grotendeels door Iran geblokkeerd. Sommige bondgenoten mogen - in ruil voor een tolbetaling - via een alternatieve route wel doorvaren, maar in principe is de belangrijke verbinding gesloten. Met de blokkade van de Iraanse havens hoopt de VS Iran te raken. "Als al die schepen die nu van Iran mogen doorvaren, worden tegengehouden, dan heeft dat wel gevolgen voor Iran", zegt Nagtzaam.

"Iran produceert veel olie en chemische producten, ook gas. Die productie, via oliebronnen en -putten, kun je niet zomaar stil leggen. Het is niet een kraan die je even dichtdraait en volgende week weer opendraait. Dat gaat echt pijn doen", stelt hij. Het zal Iran wel lukken om olie een paar dagen ergens op te slaan, maar die opslagplaatsen raken op gegeven moment vol. 

Ook landen die goede banden hebben met Iran kunnen door de havenblokkade geraakt worden. Zo doen China, India en andere Aziatische landen nog wel veel zaken met Iran. "Als Amerika ook hen de doorvaart verspert, kan dat voor hen heel vervelend zijn", stelt Nagtzaam. "Hoe ze daarop zullen reageren, weten we natuurlijk niet. Of ze zullen druk zetten op de VS, of juist op Iran om weer aan de onderhandeltafel te gaan zitten."

Op de Straat van Hormuz heeft de Amerikaanse havenblokkade volgens Gonnissen voorlopig weinig invloed. "Voor de scheepvaart is het business as usual, zoals de afgelopen weken, ofwel: geen business." Schepen zullen niet het financiële of fysieke risico nemen om door de Straat van Hormuz te varen.

4. Wat voor effect heeft de blokkade op het staakt-het-vuren?

De VS en Iran hebben momenteel een twee weken durend staakt-het-vuren. Gisteren werd bekend dat de onderhandelingen over een einde aan de oorlog zijn stukgelopen. Onder meer de onmiddellijke opening van de Straat van Hormuz door Iran was een harde eis van de VS. 

"Het lijkt erop dat Trump zoiets heeft van: als jullie de Straat van Hormuz blokkeren, dan kan ik dat ook", zegt Nagtzaam. "Het lijkt erop dat de VS heeft geëist dat die open moet voor er wordt onderhandeld over bijvoorbeeld het nucleaire programma in Iran, maar voor Iran is de Straat van Hormuz juist een belangrijke troefkaart."

"Trump probeert Iran al heel lang op de knieën te dwingen", vervolgt de correspondent. Dat zag je ook met Trumps dreigementen om 'een hele beschaving uit te roeien', waarna Iran om tafel ging met de VS. "Maar na zes weken bombarderen lijkt het er niet op dat Iran van plan is om op te geven. Het lijkt erop dat Iran ingecalculeerd heeft dat de oorlog pijn gaat doen. Het is alleen moeilijk om in te schatten hoe lang ze die klappen kunnen incasseren."

"Het is de vraag wie als eerste toegeeft", vervolgt hij. "Het kan zijn dat deze blokkade Iran er toch toe beweegt om aan tafel concessies te doen, maar het kan ook dat Iran de blokkade van de Straat van Hormuz in stand houdt tot Amerika de havenblokkade opheft, met alle gevolgen van dien voor de wereldwijde olie- en gasprijs."

J.D. Vance, de vicepresident van de VS, reageerde gisteren op de stukgelopen onderhandelingen tussen de VS en Iran. Dat zie je in deze video: