Uitstelgedrag is geen luiheid: 'We zijn voorgeprogrammeerd om te overleven'

Geparkeerde stress 

Volgens de psycholoog gaat het vaak niet om gebrek aan tijd. "Het is vooral een conflict met jezelf. Je weet dat je datgene moet doen, en dat je stress ervaart wanneer je dat niet doet, en tóch zet je bijvoorbeeld een serie aan. Het gaat eigenlijk om irrationeel en onlogisch gedrag. Maar wij als mensen doen nou eenmaal heel veel onlogische dingen."

Toch is het te verklaren als we kijken naar de geschiedenis van de mens. "Evolutionair gezien is ons brein voorgeprogrammeerd om te overleven. We zijn daardoor vooral gericht op het hier en nu", vertelt ze. "Onze verre voorouders moesten direct kunnen reageren op gevaar. Zij waren dan ook vooral gericht op directe beloningen. Dus een taak waarvan de beloning pas over drie maanden komt, bijvoorbeeld wanneer je sport om fitter te worden, geeft ons brein daar simpelweg minder urgentie aan."

Veel menselijk gedrag is te herleiden naar beloningen. "Dat gaat dan om het krijgen van iets prettigs, maar in dit geval ziet ons brein het vermijden van iets onprettigs ook als beloning", legt Klaver uit.

"De stress verdwijnt natuurlijk niet door iets uit te stellen, hooguit heel even. Die wordt als het ware even geparkeerd. Op een gegeven moment komt dat als een soort boomerang nog veel harder terug. Dan wordt de druk groter, bijvoorbeeld door een deadline. Het uitstellen wat eerst als beloning voelde slaat dan om in nóg meer stress."

Onzekerheid en faalangst

Het uitstellen van taken zorgt volgens Klaver voor een hoop schaamte of schuldgevoel. "We weten zelf natuurlijk ook wel dat het niet handig is wat we doen. Dus we verwijten onszelf vervolgens van alles. Naast dat de stress toeneemt voelen we ons dus ook nog eens slecht voor de keuzes die we maken."

"Zeker faalangst speelt hier een rol in. Veel mensen denken dan: 'zolang ik er niet aan begin, kan ik ook niet falen.' Dus we zien dat mensen die daar bang voor zijn, meer neiging hebben om dingen uit te stellen."

Perfectionistische mensen hebben hier volgens de psycholoog nog meer last van. "Zij leggen de lat soms zo hoog dat eraan beginnen ook verlammend kan werken. Ze stellen het dan uit om te beginnen uit angst om die hoge lat niet te halen. Onzekerheid speelt hier dus absoluut een rol in."

Toch hoef je niet altijd ergens bang voor te zijn om het uit te stellen. "Ik heb bijvoorbeeld nooit zin om mijn belastingaangifte te doen, omdat ik dat heel saai vind. Maar ik ben er niet bang voor of onzeker over."

Positief effect

Ondanks het negatieve beeld, kan uitstelgedrag ook positieve dingen met zich meebrengen. "Laten we even die belastingaangifte nemen. Want zelf ga ik dan ook allerlei andere dingen doen om het maar uit te stellen. Dan maak ik bijvoorbeeld het hele huis schoon, of ruim ik mijn kledingkast op. Juist door dat schuldgevoel van het uitstellen, ga je dat soort taakjes dan wel doen."

Daarnaast is het voor creatieve ideeën volgens Klaver vaak gunstig om het een beetje uit te stellen. "Het is best zinvol om bepaalde ideeën even te laten marineren als het ware. Dat je er bijvoorbeeld een nachtje over slaapt, in plaats van dat je er direct helemaal in moet duiken. Maar deze vorm van uitstellen gaat meer bewust, en niet vanuit angst om te beginnen."

Omgaan met uitstelgedrag

Vooral het beginnen kan een drempel, en dus een reden om uit te stellen zijn. "Wat daarbij kan helpen is het zetten van een microstap. Dat je de taak opdeelt zodat de eerste stap zo ontzettend klein is dat je brein er bijna geen angst voor kan hebben", tipt Klaver. "Stel dat je een stuk moet schrijven, dan kan dat het aanmaken van een document zijn, of het schrijven van één zin. Vaak zie je dat als je het zo klein maakt, dat je dan het volgende kleine stapje ook wel gaat zetten."

"Wat ik ook wel eens aanraad aan cliënten, is dat je voor een lastige taak een timer zet van tien minuten. En dat je met jezelf afspreekt dat je na die tien minuten mag stoppen met de taak als het echt niet gaat. Wat we zien is dat eigenlijk de ruime meerderheid van de mensen – bijna iedereen zelfs – na die tien minuten toch doorgaat, omdat die eerste startdrempel vaak het lastigst is."

Klaver legt uit dat het weinig zin heeft om het jezelf heel erg kwalijk te nemen. "Het is gewoon hoe we geprogrammeerd zijn. Het is ons brein dat ons probeert te beschermen tegen een ongemakkelijk gevoel. Dat zelfverwijt werkt eigenlijk juist averechts. Want hoe schuldiger je je voelt, hoe groter de kans dat je de volgende keer weer zal uitstellen. Het is geen luiheid, maar hoe ons brein werkt. Dus misschien moeten we dat simpelweg accepteren."

"Vroeger als kind kregen we stickers op ons rapport. En eigenlijk werken we nog steeds zo", legt ze uit. "Dus je zou jezelf ook nog een beloning kunnen beloven, bijvoorbeeld een lekkere kop koffie als je een bepaalde tijd bezig bent geweest."